तटरक्षक दलाची संरक्षण सिद्धता

>> ब्रिगेडीयर हेमंत महाजन

देशाच्या सक्षम सागरी सुरक्षेकरिता तीन सुरक्षा दले आहेत – नौदल, तटरक्षक दल आणि सागरी पोलीस. यामध्ये सर्वात जास्त जहाजे, हेलिकॉप्टर आणि विमानांची संख्या तसेच प्रशिक्षित मनुष्यबळ तटरक्षक दलाकडे आहे. त्यामुळे तटरक्षक दलाच्या संरक्षण सिद्धतेचे अवलोकन होणे गरजेचे आहे.

मुंबईवरील ‘26/11’च्या भयंकर दहशतवादी हल्ल्याला यंदा दहा वर्षें पूर्ण झाली. त्यानिमित्त 26 नोव्हेंबरला त्या दुर्घटनेबरोबरच सुरक्षा उपाययोजनांच्या सद्यस्थितीचा आढावाही घेतला गेला. अपेक्षेप्रमाणे या उपाययोजनांच्या अंमलबजावणीबाबत तसा आनंदीआनंदच दिसून आला. 26/11चा हल्ला समुद्रमार्गे झाल्याने सागरी सुरक्षेचा मुद्दा दरवर्षी ऐरणीवर येतो. केंद्र आणि राज्य सरकारतर्फे आतापर्यंत याबाबत अनेक घोषणा केल्या गेल्या आहेत. मात्र त्यापैकी किती अमलात आल्या हा प्रश्नच आहे.

देशाच्या सक्षम सागरी सुरक्षेकरिता तीन सुरक्षा दले आहेत – नौदल, तटरक्षक दल आणि सागरी पोलीस. यामध्ये सर्वात जास्त जहाजे, हेलिकॉप्टर आणि विमानांची संख्या तसेच प्रशिक्षित मनुष्यबळ तटरक्षक दलाकडे आहे. त्यामुळे ‘26/11’च्या पार्श्वभूमीवर तटरक्षक दलाच्या क्षमतेचे अवलोकन होणे गरजेचे आहे.

हिंदुस्थानच्या सागरी सुरक्षेत महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱया तटरक्षक दलासाठी केंद्र सरकारने 31 हजार 748 कोटी रुपये मंजूर केले आहेत. येत्या पाच वर्षांत तटरक्षक दलाला अधिक शक्तिशाली आणि सक्रिय करण्याच्या दृष्टिकोनातून हे पाऊल उचलण्यात आले आहे. तटरक्षक दलाची टेहळणी क्षमता वाढविण्यासाठी नव्या गस्ती नौका, बोटी, हेलिकॉप्टर्स, विमाने आणि अन्य आवश्यक उपकरणे विकत घेण्यात येतील. सागरी सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून तटरक्षक दलाच्या ताफ्यात 2022 पर्यंत 175 बोटी व 110 विमानांचा समावेश करण्याचे निश्चित करण्यात आले आहे. सागरी संपत्तीचे संरक्षण, सागरी पर्यावरण, प्रदूषण नियंत्रण, तस्करी, समुद्री चाच्यांविरोधात कारवाई करण्यासाठी तटरक्षक दलाला पूर्ण सुसज्ज करण्याची योजना सरकारने आखली आहे.

हिंदुस्थानने तटरक्षक दल, समुद्र सुरक्षित आणि निर्भय ठेवण्यास वचनबद्ध आहे. त्यामुळे तटरक्षक दलाची सध्याच्या क्षमतेचे अवलोकन करणे गरजेचे आहे. तटरक्षक दलाकडे सध्या 60 बोटी, 18 हॉवरक्राफ्ट, 52 छोटय़ा इंटरसेप्ट बोटी, 39 डॉनियर टेहळणी विमाने, 19 चेतक हॅलिकॉप्टर्स व चार ध्रुव हॅलिकॉप्टर्स आहेत.

1960नंतर हिंदुस्थानी अर्थव्यवस्थेस सोने, चांदी, विद्युत उपकरणे इत्यादींच्या आखातातून समुद्रमार्गे हिंदुस्थानच्या पश्चिम किनाऱयापर्यंत करण्यात येणाऱया मोठय़ा तस्करीने त्रस्त केले होते. या काळात हिंदुस्थानी नौदलच तस्करांविरोधात कारवाई करत असे. त्यांच्याकडे पाच गस्ती विमाने होती. पण ती अपुरी होती. 1970 नंतर एक्सक्लुझिव्ह इकॉनॉमिक झोन स्थापन करण्याबाबतचे ‘युनायटेड नेशन्स कन्व्हेन्शन ऑन लॉज ऑफ द सीज’चे निर्देश आल्याने तस्करी, मुंबईच्या किनाऱयानजीकचे तेल शोध आणि उत्पादनामुळे हिंदुस्थानी तटरक्षक दलाची स्थापना आवश्यक झाली.

हिंदुस्थानी तटरक्षक दलाच्या जबाबदाऱया सागरी आर्थिक क्षेत्रांची सुरक्षा, किनारी सुरक्षा, समुद्री सुरक्षा, समुद्री पर्यावरण संरक्षण या आहेत. अवैध कारवाया, दहशतवाद, अवैध शस्त्रास्त्र व्यापार, अवैध मानवी व्यापार, मासेमारी, तस्करी, मादक पदार्थांचा व्यापार इत्यादी रोखण्यासाठी कार्यवाही केली जाते.

हिंदुस्थानी तटरक्षक दल हिंदुस्थानचा समुद्र सुरक्षित आणि निर्भय ठेवण्यास वचनबद्ध आहे. त्यांचे ब्रीदवाक्य आहे ‘वयं रक्षामः’ म्हणजे आम्ही ‘रक्षण करू’. मात्र ते खरोखर सक्षम आहे का? असा प्रश्न विचारला जातो.

अॅडव्हान्स्ड ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल्स या 105 मीटर लांब आणि 2,300 टन वजनाच्या नौका हिंदुस्थानी तटरक्षक दलातील सर्वात मोठय़ा नौका आहेत. ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल्स 90 मीटर लांब आणि 2000 टन वजनाच्या नौका असतात. हिंदुस्थानी तटरक्षक दलातील सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱया या नौका सेवेत आहेत. फास्ट पेट्रोल व्हेसल्स 50 मीटर लांब आणि सुमारे 300 टन वजनाच्या या गस्ती नौका आहेत. इंटरसेप्टर बोटस् उथळ पाण्यात जलदगती हस्तक्षेप करण्यास योग्य असतात. एअर कुशन व्हेईकल्स ही ‘किनाऱयालगतच्या पाण्यात, लगतच्या सखल जमिनीत आणि किनारी प्रदेशांत गस्तीकरता नवे आयाम आणि सामर्थ्ये पुरवतात. मात्र खाडय़ांमध्ये, सुंदरबन भागात, सर क्रिक भागात रबर बोटींची गरज असते. हिंदुस्थानी तटरक्षक दलासमोर आज असंख्य कायदेशीर मर्यादा आहेत. विशेषतः नौका ताब्यात घेणे, अनधिकृत सर्वेक्षणावरील कारवाई, अवैध माहिती संकलनावरील कारवाई इत्यादींबाबत या मर्यादा आहेत. राष्ट्रीय सुरक्षेचा विचार करून या मर्यादा उठवणे आवश्यक आहे. सखोल समुद्रात प्रादेशिक पाण्यापलीकडे अनन्य आर्थिक क्षेत्रात मासेमारी करणाऱया नौकांच्या नियमनार्थ कायदेच उपलब्ध नाहीत. राष्ट्रीय सुरक्षेकरिता आवश्यक कायदे पुढच्या दोन वर्षांत तरी पास केले जावेत. तोपर्यंत वटहुकूम पास करून ही कमजोरी दूर करावी.

संसदीय व्यवहार समिती आणि महालेखाधिकारी व महालेखा निरीक्षक यांच्या निरनिराळय़ा शिफारसी, अहवालांवर काही प्रमाणात अंमलात आणल्या आहेत. मात्र बहुतेकांच्या अंमलबजावणीकरिता नियमितपणे देखरेख करावी लागेल.

तांत्रिक ज्ञानाचा आणि मनुष्यबळ सामर्थ्यांचा योग्य वापर केला जावा. किनाऱयावरील वाढती निगराणी, गस्त आणि इतर दलांसोबत संयुक्त किनारी सुरक्षा कवायतींचे आयोजन केले गेले पाहिजे. गुप्तवार्ता दर्जा वाढविणे आणि समुद्री पोलीस, भारतीय तटरक्षक दल व हिंदुस्थानी नौदल यांच्यातील समन्वय आणखी सुधारला पाहिजे.

हिंदुस्थानी तटरक्षक दलाच्या नवीन जहाजांचे आगमन लवकर झाले पाहिजे. निरनिराळय़ा वर्गवारीच्या नौकांची अल्प, सामान्य आणि मध्यम दुरुस्ती योग्य वेळी व्हावी. हा नौकादुरुस्ती कार्यक्रम कार्यक्षमतेने चालवला गेला पाहिजे. हिंदुस्थानी तटरक्षक दलात अधिकाऱयांची कमतरताही आहे. ही कमतरता ठरावीक कालावधीत भरून काढली पाहिजे.
निवृत्त (डी-कमिशन्ड) हिंदुस्थानी तटरक्षक दल नौकांचा वापर तरंगत्या चौक्या म्हणून उच्च जोखीम क्षेत्रात, खाडय़ांमध्ये आणि नदीमुखांत केला जावा.

प्रत्येक बंदरात आत आणि बाहेर जायचे रस्ते, बोटी उतरण्याच्या जागा, धक्के, नौका ठेवण्याच्या जागा विकसीत होत आहेत. त्याचा वेग वाढला पाहिजे. व्यक्तिगत मच्छीमाराला ओळखपत्र देण्याच्या पद्धती जास्त कार्यक्षम झाल्या पाहिजे.

आंतरराष्ट्रीय महासागरी संघटनेनुसार, 20 मीटरहून अधिक लांबीच्या आणि 300 टनांहून अधिक वजनदार नौकांवरच स्वयंओळख प्रणाली असते, जी उपग्रहावर आधारित आहे.
छोटय़ा नौकांना प्रारण ओळखपत्र (रेडिओ फ्रिक्वेन्सी आयडी) देण्याचाही प्रस्ताव आहे. म्हणजे प्रत्येक नौका नोंदविली जाईल. त्यामुळे त्यांच्यावर लक्ष ठेवणे शक्य होईल. ते काम लवकर सुरू व्हावे.

किनाऱयावर सुरक्षेसाठी गस्त वाढवली आली पाहिजे. सर्व सागरी चेक पोस्टची सुरक्षा कडक करण्यात यावी. याशिवाय सर्व लँडिंग पॉइंट्सवर नाकाबंदी केली जावी. सागरी किनारपट्टीवर पोलिसांतर्फे सागरी सुरक्षा अभियान राबविण्यात यावे. नियमितपणे स्पीड बोटीने किनारपट्टीवर गस्त घालून संशयास्पद बोटींची तपासणी करण्यात यावी. सागरी सुरक्षा आव्हानांचा अभ्यास हिंदुस्थानी नौदल आणि हिंदुस्थानी तटरक्षक दलांतर्गत किमान वर्षातून एकदा गेला जावा. हिंदुस्थानी नौदल आणि समुद्री पोलीसही अशा वेळी मदतीला येऊ शकतात. गुप्तवार्ता वितरण आणि समुद्री पोलीस, हिंदुस्थानी तटरक्षक दल व हिंदुस्थानी नौदल यांच्यातील समन्वय आणखी सुधारला पाहिजे.

सध्याच्या तटरक्षक दलाच्या साधनसामग्रीचा विचार करता या दलाला आणखी सुरक्षा साधणे मिळणे आवश्यक आहे. 2020पर्यंत हिंदुस्थानी तटरक्षक दलाच्या सामर्थ्यात झालेली वाढ भरघोस ठरणार आहे. नऊ किनारी राज्यांत आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये आता किनारी रडार साखळी आहे. वीजकीय-प्रकाशकीय साधने (Automatic Identification System) आहेत. रात्रंदिवस प्रकाश चित्रक (Night Vision Devices) आहेत. 46 रडार स्थानकांच्या या साखळीत किनाऱयांवरील हालचालींवर बारकाईने लक्ष ठेवण्याचे सामर्थ्य प्राप्त होऊ शकते. हिंदुस्थानी तटरक्षक दलाच्या अधिकारी व खलाशांचे प्रशिक्षण हिंदुस्थानी नौदलावर अवलंबून आहे. मनुष्यबळातील 20 टक्के कमतरता लवकर पूर्ण करण्याची गरज आहे.