मुद्दा : कोकण गजबजला, रानमेव्याने सजला

>>आनंदराव का. खराडे<<

नोकरी मिळावी, पोटाची खळगी भरावी, मुलांचं शिक्षण व्हावं म्हणून आपण निसर्गरम्य कोकण सोडून या सिमेंटच्या जंगलातही रमलो, राहिलो. मात्र आपल्या मनात घर करून राहिले ते लाल मातीचे कोकण. कुशीत वाढलेलं आपलं बाळ परदेशी जाताना जन्मदात्या आईच्या हृदयाची होणारी कालवाकालव ‘बाळ जातो दूर देशा मन गेले वेडावून, आज सकाळपासून…’ या कवितेतल्या काव्यपंक्ती आपण शाळेत शिकताना वाचल्या-ऐकल्या होत्या, परंतु आईची माया आणि बाबांची छाया सोडून निघताना आपलीही अवस्था तशीच झाली होती. एसटी सुटताना ‘‘पोहोचल्यावर पत्र धाड, गाडीघोडा सांभाळून प्रवास कर, आमका विसरा नको,’’ अशा अनेक मागण्या पटापट करणारी अश्रुभरल्या नयनांची आई विसरता येत नव्हती. त्यामुळे मुलांना शाळेची सुट्टी कधी पडते आणि गावी जातो कधी अशी लगबग असे. शेजारी गावात गेला की, ‘‘आमचो चाकरमानी खय दिसलेलो?’’ म्हणून विचारणा व्हायची. ‘‘कावळो आराडता हा… पत्र येताला’’ म्हणत पोस्टमनच्या वाटेकडे डोळे असायचे. ‘‘बाबानू, या वर्षी आपण मामाच्या गावाला जाऊया. भरपूर रानमेवा खाऊया’’ अशी विनवणी मुलेही करीत असत.

मात्र तो काळ संपला. आता मोबाईलचा जमाना आला. घरबसल्या ताजी बातमी, खुशाली मिळू लागली. ‘‘तुका आये वाचापता हा (आठवण काढते). ह्या घालून शीक पडाच्या आदी तिका भेटान जा’’ असा फोन आला तरी तातडीने गाव गाठता येतो. कोकणात रेल्वे गेली आणि कोकणी माणूस सुखावलो. गावाची ओढ असणारा गणपती, होळी, शिमगा आणि सुट्टी पाहून गावी जाऊ लागला. आम्ही आमच्या मुलांना पहिल्यापासूनच गावाची ओढ लावली आहे. इंटरनेट, व्हॉटस् ऍप, चॅटिंगमध्ये गुंतलेल्या तरुणाईला आपणच गावाची ओढ लावायला हवी. आम्ही कुलदेवता, ग्रामदेवता, पूर्वजांचे घर, वाडा यांची त्यांना आवड लावायला हवी. ‘गोमू गावाला जाते हो नाखवा, हिच्या घोवाला कोकण दाखवा… कोकणची माणसं साधीभोळी, काळजात त्यांच्या भरले शहाळी’ या गीताचा अर्थ मुलांना सांगायला हवा. कोकणातली लाल माती, रानफुले, फळे, भाज्या त्यांना दाखवायलाच हव्यात. ‘हम्माSS हम्माSS’ अशी हंबरणारी गोठय़ातली गाय, आमराईत ‘कुहूSS कुहूSS’ कुजन करणारा कोकीळ, ‘हूपSS’ हूप करीत या फांदीवरून त्या फांदीवर उडय़ा मारणारे वानर, अंगणात पडणारा फुलांचा सडा, पहाटे आरवणारा कोंबडा, सकाळी पाखरांची किलबिलाट, आंब्याच्या झाडावरून टपटप पडणारे आंबटगोड रायवळ आंबे, रसभरीत काजूबोंडे, जांभळे, काळीभोर करवंदे, लालभडक रतांबे (कोकम फळे), झाडावर लटकणारे फणस, त्यातील पिवळे! गोड, मधुर गरे, रानमेव्यांची जणू चंगळच. समुद्र आणि नदीकाठची तर कधी हौदातली, तळय़ातली आंघोळ, आठवडे बाजारातला गरमागरम भज्यांचा घमघमाट, समुद्र चौपाटीवरच्या बैठका, ‘‘पावन्यानुं पॉटभर जेवा.’’ मागून घेवा म्हणणारी सुगरण, ‘‘पावन्यानुं उद्या आमच्याकडे जेवक येवा हा’’ म्हणणारा आपुलकीचा शेजारधर्म. गावातून निघताना एसटी स्टॅण्डवर पोहोचवायला येणारी हात उंचावत ‘‘पुन्हा कधी येतालास’’ म्हणणारी भावुक, हळवी मने, मोहिनी घालणारा निसर्ग, उंच डोंगर, हिरवी राने आणि वनराई, ताजे फडफडीत मासे, लाल-तिखट झणझणीत कालवण तोंडाला पाणी सुटते. पाहुण्यांचा पाहुणचार हेच कोकणाचे वैभव आहे. भजने, नाटके, गावजत्रा, दशावतार, नाटय़ कला, नमन, गाव जेवणावळी, सदा आनंदी, परंतु अंथरुण पाहून पाय पसरविणारी वृत्ती. सरकारी व बँकांची फसवणूक न करता परतफेडीची वृत्ती असणारे खातेदार आजही आढळतात. कर्जाला कंटाळून आत्महत्या येथे होत नाहीत. आता कोकणात पर्यटकांची गर्दी होत असल्याने स्वयंरोजगार मिळाला आणि शहरात नोकरीसाठी येणारा गावातच स्थिरावला. चाकरमान्यांवरचा मनीऑर्डरचा बोजा कमी झाला. म्हणून शहरात राहणाऱ्या कोकणी चाकरमान्यांनो,  तुमच्या मुलाबाळांना कोकणची, मामाच्या गावाची ओढ लावा. आजी-आजोबांच्या मायभूमीत त्यांना कधीतरी न्या. तुम्हाला नोकरी नसेल तर सिमेंटचे जंगल सोडा. आपली गावची वनराईच बरी. शेवटी जाणकार म्हणतात ‘‘मुंबईचा दवा आणि गावची हवा’’ हेच खरे. कोकणचे वैभव पाहून तुमच्या मुलाबाळांना आनंद होईल. तेव्हा तेच आपल्या मित्रांना म्हणतील ‘‘आमचं कोकण लय भारी.’’ सध्या तरी कोकणाला सुगीचे दिवस आले असून कोकण पर्यटकांनी गजबजला आणि रानमेव्याने सजला आहे. दळणवळणाची उत्तम सोय व्हायला हवी.