स्वयंसिद्धा!

>> ज्योत्स्ना गाडगीळ

‘लग्नाआधी मी नोकरी करायचे. आता घरीच असते!’ असे सांगताना बऱ्याच जणी अवघडतात. मात्र, काहीजणी हेच वाक्य अभिमानाने सांगत, `मी स्वयंसिद्धा आहे’ अशी स्वत:ची ओळख करून देतात. आपण नोकरी करत नसलो तरीदेखील आपल्यातील अंगभूत कौशल्याला चालना देत अर्थार्जन करू शकतो, हे त्या `स्वयंसिद्धा’ दाखवून देतात. `स्वयंसिद्धा’ अर्थात अशा महिला, ज्या स्वत: स्वावलंबी बनतात आणि इतरांना रोजगार देऊन त्यांनाही स्वावलंबीपणे जगायला शिकवतात. `महिला दिना’निमित्त अशाच काही अप्रसिद्ध, परंतु मेहनती स्वयंसिद्धांची कहाणी!

छंदातून सुरू झाली समाजसेवा : `छंदातून व्यवसाय आणि व्यवसायातून समाजसेवा असा टप्पा पार करत मी स्वत: स्वावलंबी झालेच, परंतु माझ्याबरोबर जवळपास ३५०-४०० बायकाही स्वावलंबी झाल्या, ह्याचा मला आनंद वाटतो.’ सांगत आहेत डोंबिवली येथे राहणाऱ्या मेधा भाटकर.

मेधा ह्यांना सुरुवातीपासून शिवणकामाची आवड होती. त्यांनी दहावीनंतर शिवणकामाचा पदविका अभ्यासक्रम पूर्ण केला होता. त्याचा उपयोग त्यांना लग्नानंतर झाला. घरच्या घरी गाऊन शिवून ते गाऊन त्या दुकानदारांना विकायच्या. मदतीला दोन बायका होत्या. कामात प्रगती व्हावी म्हणून, मेधा ह्यांच्या पतीने त्यांना शिवणकामातील प्रगत शिक्षण घेऊन व्यवसायाला व्यापक स्वरूप देण्याचे सुचवल़े त्याप्रमाणे मेधा ह्यांनी शिवणकाम शिक्षक पदविका अभ्यासक्रम, तसेच फॅशन डिझायनिंगचा पदविका अभ्यासक्रम पूर्ण केला.

अनेक बायकांना स्वावलंबी होण्यासाठी रोजगाराची गरज असते. हे लक्षात घेऊन त्यांनी बदलापुरमध्ये महिला व मुलींसाठी कलानिर्मिती केंद्राची स्थापना केली. अभ्यासक्रमाची आखणी केली. दोन शिवणयंत्रांनी सुरुवात केली. पाहता पाहता विस्तार वाढला आणि १६ शिवणयंत्रे विकत घेतली. शेकडो बायका तिथे प्रशिक्षण घेऊ लागल्या. मात्र, २००५ मध्ये बदलापुर येथे आलेल्या पुरात त्यांचे प्रचंड नुकसान झाले. पूर ओसरल्यावर मशीनसकट सर्व सामानाची डागडुजी करावी लागली. महिनाभराने पुन्हा प्रशिक्षणाला सुरुवात झाली.

बायकांचा वाढता प्रतिसाद पाहता, २०१४ मध्ये बदलापुर येथील आदर्श विद्या मंदिराच्या संकुलात पुढचे वर्ग घेण्यास मेधा ह्यांनी सुरुवात केली. शाळेने `आदर्श व्यवसाय प्रशिक्षण केंद्र ह्या नावे त्यांच्या उपक्रमाला शासन मान्यता मिळवून दिली. ह्या प्रशिक्षण केंद्रांतर्गत फॅशन डिझायनिंग, संगणक प्रशिक्षण, मोबाईल रिपेरिंग, ट्रॅव्हल अँड टूरिझम, हस्तकला व कार्यानुभव शिक्षक अभ्यासक्रम सुरू झाले. पैकी फॅशन डिझायनिंगचे वर्ग मेधा घेतात. साधारण ३५० ते ४०० महिला त्यांच्या हाताखाली शिकून आता स्वतंत्रपणे शिवणकामाचा व्यवसाय करत आहेत.

गरजू महिला स्वावलंबी झाल्याचा मेधा ह्यांना आनंद आहेच, शिवाय हे काम करता करता त्यांच्याकडून समाजसेवाही झाली. ह्याबद्दल त्या सांगतात, `मी आदर्श विद्यामंदिर शाळेतून १९८४ मध्ये दहावी उत्तीर्ण झाले. माझ्या वर्गमित्र-मैत्रिणींनी मिळून दरवर्षी दिवाळीत स्नेहसमारंभ आणि त्यानिमित्ताने आदिवासी पाड्यावरील लोकांना मिठाई, फळे, अन्न-धान्यवाटप करण्याचा उपक्रम आखला. तिथे गेल्यावर माझ्या लक्षात आले, की तिथल्या मुला-बाळांना, तरुण मुलींना, बायकांना अंगावर घालायला पुरेसे कपडे नाहीत. तेव्हाच मी ठरवले, की दर दिवाळीला आपण त्यांना चांगले कपडे शिवून द्यायचे. त्यासाठी मी माझ्या वर्गमित्रांकडून प्रत्येकी एक साडी किंवा शर्टपीस, ब्लाऊजपीस मागवले. त्याचे कटिंग करून मी आणि माझ्या विद्र्यािथनींना फ्रॉक , शर्ट, ब्लाऊज, ड्रेस, परकर, पेटिकोट शिवले. आमचे व्यावसायिक काम सांभाळून वर्षभरात आम्ही हे काम पूर्ण करतो. शिवलेले नवे कपडे पाहून पाड्यावरच्या थोरामोठ्यांना आनंद होतोच, शिवाय ज्यांनी वस्त्रदान केले, त्या माझ्या वर्गमित्रांनाही सत्पात्री दान केल्याचे समाधान मिळते.’

ह्याशिवाय मेधा ह्यांनी तिथे येणाऱ्या महिलांचे बचतगट स्थापन केले आहेत. त्याचाही महिलांना आधार मिळतो. ह्या सर्व महिलांनी मिळून मोठ्या प्रमाणात होणाऱ्या हळदी-कुंकू समारंभासाठी बॅग, पिशव्या ह्यांचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन केले आहे. तसेच नगरसेवकांतर्फे आयोजित केलेल्या विनामूल्य शिवणकाम प्रशिक्षण वर्गातही ह्या महिला मोफत प्रशिक्षण देतात. कधीकाळी टीव्ही आणि घरकाम ह्यांत अडकलेल्या बायकांना आपला वेळ सत्कारणी लागत असल्याचे समाधान मिळत आहे, तर मेधा ह्यांना त्यांच्या रिकाम्या हातांना चालना दिल्याचे समाधान आहे. एक निर्णय स्वत:चेच नाही, तर दुसऱ्यांचेही आयुष्य कसे बदलू शकतो, हे मेधा ह्यांच्या उदाहरणावरून दिसून येते.

चवीने खाणार, त्याला देव देणार! : कुरडई, पापड उद्योगाप्रमाणे सद्यस्थितीत भरभराटीस येणारा आणखी एक गृहउद्योग आहे तो म्हणजे खाखरा उद्योग. सुरतच्या जागृती शाह ह्यांनी घरातील आर्थिक अडचणींवर मात करण्यासाठी घरच्या घरी खाखरा बनवून विकण्यास सुरुवात केली. एक उत्तम गृहिणी आणि अन्नपूर्णा असलेल्या जागृती ह्यांनी खाखरा निर्मितीत वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यात कोणतीही तडजोड केली नाही. स्वच्छतेला नेहमी प्राधान्य दिले. त्यामुळे त्यांनी बनवलेल्या चटपटीत, खमंग, कुरकुरीत खाखऱ्यांना ग्राहकांची पसंती मिळू लागली. कामाचा व्याप वाढू लागला. आर्थिक परिस्थिती आवाक्यात आली. मात्र, उद्योगात टाकलेले पाऊल मागे न घेता, त्यांनी उद्योगाचा विस्तार करण्याचा निश्चय केला आणि आपल्यासारख्या गरजू महिलांना सक्षम करण्याचा, रोजगार देण्याचा चंग बांधला.

खाखऱ्याची मागणी वाढली, तशी त्यांनी जागा भाड्याने घेऊन आणि दोन महिलांना हाताशी घेऊन कामाला सुरुवात केली. त्यांच्या `जेजे महिला उद्योगा’चे खाखरे हातोहात विकले जाऊ लागले. मुंबईच्या कानाकोपऱ्यातून त्यांच्या खाखऱ्यांना मागणी येऊ लागली. हळूहळू त्यांच्याकडे काम करणाऱ्या महिलांची संख्याही वाढू लागली. पंधरा-सोळाजणी मिळून दिवसाला प्रत्येकी ३०० ते ४०० खाखरे बनवू लागल्या. गप्पा, काम आणि रोजगार ह्या बायकांच्या आवडत्या तिन्ही गोष्टी एका ठिकाणी जुळून आल्याने कामाचा उत्साह कायम राहिला. ह्या कामातून तिथल्या महिलांना घरखर्चाला, बचतीला, मुलांच्या शिक्षणाला पैसा मिळू लागला. आत्मसन्मानाने त्या जगायला शिकल्या. ह्याचे श्रेय त्या जागृती बेन ह्यांना देतात. मुंबईतून बाहेरगावी, परदेशात जाणारे ग्राहक जेजे गृहउद्योगचा खाखरा आठवणीने घेऊन जातात. ह्या ग्राहकांच्या मदतीने परदेशात पाय रोवायचे असल्याची इच्छा जागृती बेन ह्यांनी प्रकट केली आहे आणि त्यादृष्टीने प्रयत्नही सुरू केले आहेत.

घर ते स्टॉल’- एक प्रवास : `घराचा उंबरठा ओलांडून जेव्हा स्टॉलवर हातात पहिल्यांदा झारा धरला, तेव्हा डोळ्यात पाणी तरळलं. भीड चेपत, अवघडलेपणा दूर सारत, परिश्रमाने जो डोलारा उभा केला, तो पाहून कालांतराने त्यात डोळ्यांतून आनंदाश्रू ओघळू लागले.’ सांगत आहेत भार्इंदर येथील कांचन जोशी. त्या आणि त्यांची मैत्रीण सुरेखा कदम ह्यांनी १८ वर्षांपूर्वी भार्इंदरमध्ये `सखी’ स्नॅक्स सेंटर सुरू केले. ह्या दोन्ही `सखी’ फक्त स्वावलंबी झाल्या नाहीत, तर त्यांनी आणखी आठ सख्यांना रोजगार मिळवून दिला.

कांचन सांगतात, `सुखवस्तु घरात आल्यामुळे लग्नानंतरची सुरुवातीची वर्षे सुखात गेली. मात्र, काही वर्षांनी घरावर आर्थिक संकट कोसळले आणि घराला हातभार लावण्याची माझ्यावर वेळ येऊन ठेपली. पदरात दोन मुले होती, वय अडनिडे होते. त्या वयात कोणी नोकरी दिली नसती आणि दिली असती, तरी मुले लहान असल्यामुळे स्वत:ला पूर्णवेळ अडकवून घेणे शक्य झाले नसते. काहीच मार्ग दिसत नव्हता. त्या वेळी माझी मैत्रीण सुरेखा कदम हीदेखील अशाच आर्थिक संकटातून जात होती. दोघींनी मिळून काही व्यवसाय सुरू करावा असे ठरले. वडापावची विक्री सुरू करायची, असे ठरले. भाड्याने जागा पाहिली आणि अर्धवेळ कामाला सुरुवात केली. आजवर स्वयंपाकघरात हातात झारा धरला होता, स्टॉलवर हातात झारा धरताना दोन क्षण डोळ्यात पाणी तरळले. परंतु कोणतेही काम छोटे नाही! अशी स्वत:ची समजूत काढली आणि दोघींनी कामात स्वत:ला झोकून दिले.

‘भार्इंदर परिसरात लोकांशी चांगली ओळख असल्यामुळे लोक आश्चर्याने बघत, परंतु आम्हाला सहकार्य म्हणून वडापावची खरेदी करत. मात्र, हळूहळू सहानुभूतीची जागा तृप्तीने घेतली. आम्ही दोन सख्यांनी सुरू केलेला वडापाव `सखी’चा वडापाव अशी ओळख मिळवू लागला. घराला हातभार लावण्यापुरता पैसा कमावणे, हेच आम्हा दोघींचे ध्येय होते. आमचा हेतू पूर्ण होत होता, शिवाय आमच्या कामाला प्रतिष्ठाही मिळू लागली. आम्ही पूर्णवेळ व्यवसाय सुरू केला. वडापाव, भजी, कटलेट, मिसळ असे न्याहारीचे पदार्थ विकू लागलो.

‘सखी’चे चाहते समारंभासाठी खाद्यपदार्थांची ऑर्डर देऊ लागले. कामाचा व्याप वाढला, तशी मदतनीसांची गरज भासू लागली. सुरुवातीला दोन बायका, मग चार बायका आणि आता आठ बायका `सखी’ परिवाराचा एक भाग झाल्या आहेत. त्याही आमच्यासारख्या कौटुंबिक जबाबदारी सांभाळून `सखी’मध्ये नोकरी करत आहेत. हो! नोकरीच! आमचे काम घरगुती स्वरूपाचे न राहता, तो आमच्यासाठी पूर्णवेळ व्यवसाय झाला आहे. आम्ही कामाची आणि वेळेची विभागणी करून घेतल्यामुळे आम्ही नोकरीप्रमाणे कामाचे तास सांभाळतो आणि अडीअडचणीच्या वेळी एकमेकींच्या रजा सांभाळून घेतो. सुदैवाने आम्ही दोघीही आर्थिक संकटातून बाहेर आलो. मात्र आता आमचे काम ही आमची गरज न राहता ती सवय बनली आहे. सवय सहजासहजी सुटत नसते आणि ती सुटूही नये, असे आम्हाला मनापासून वाटते.’

खवय्यांनी दिलेली दाद, ही सखीच्या कामाची पावती आहे. काहीजण तर बाहेरगावी विंâवा परदेशी जातानाही आठवण म्हणून सखीच्या वडापावची चव चाखून मगच प्रयाण करतात. आर्थिक अडचणीमुळे कांचन आणि सुरेखा ह्या दोन सख्या स्वावलंबीपणे उभ्या राहिल्या, पण त्यांनी आणखी आठ जणींना स्वावलंबी बनवले, ह्यातच ह्या स्वयंसिद्धांचे यश आहे.

अनुभव गल्लापेटीचा : मुंबईतल्या धनमिल नाका येथे `मालवण किनारा’ नावाचे हॉटेल आहे. तिथले मांसाहारी पदार्थ स्वस्त आणि मस्त असल्यामुळे लोक जेवणासाठी अक्षरश: तुटून पडतात. त्या हॉटेलमध्ये दीप्ती कानडे-केसरकर ही तरुणी सकाळी १०-४ ह्या वेळेत गल्लापेटी सांभाळते.हॉटेलमध्ये अधिकतर कामगार वर्ग येतो. त्यांच्याशी व्यवहार करताना दीप्तीच्या चेहऱ्यावर तटस्थ भाव असतात. मोजके बोलणे, ऑर्डर देणे, पैसे घेऊन रसिट देणे. मात्र, जेव्हा काही मंडळी झिंगून हॉटेलमध्ये येतात, कर्मचाऱ्यांशी हुज्जत घालतात, स्वत:चा मोठेपणा दाखवतात, तमाशा करतात, अशा वेळी दीप्ती `दुर्गा’ होते. `त्या’ मंडळींचा खरपूस समाचार घेते आणि त्यांना हकलून लावते. सगळा पुरुष कर्मचारी वर्ग असूनसुद्धा अशा प्रसंगात दीप्ती ज्या संयमाने परिस्थिती सांभाळते, ह्याचा विशेष हेवा वाटतो.

20180301_144420

दीप्तीला कॉलेज वयापासून `डेली कलेक्शन’ची कामे हाताळण्याचा सराव होता. त्यामुळे गल्लापेटीवर पैशांचे व्यवहार सांभाळताना फारसा त्रास झाला नाही. तिच्या माहेरी ५० वर्षांपासून खानावळीचा व्यवसाय सुरू होता. आजही ती आपल्या आई आणि बहिणीच्या मदतीने खानावळ सांभाळते. त्या अनुभवामुळे खाद्यव्यवसायही तिच्यासाठी नवा नव्हता. डेली कलेक्शनच्या कामामुळे नवनव्या लोकांशी परिचय, वाढता जनसंपर्क , माणसांची पारख ह्या गोष्टी दीप्तीमध्ये सहज मुरल्या होत्या. तिच्या ह्याच गुणांची पारख करून `मालवण किनारा’ हॉटेलचे मालक प्रभू ह्यांनी तिच्यासमोर नोकरीचा प्रस्ताव मांडला. प्रभू ह्यांच्याशी वैयक्तिक ओळख असल्याने दीप्तीने तो प्रस्ताव मान्य केला आणि ती ‘किनाऱ्यावर रुजू झाली.
दीप्तीला रिकामे बसायला अजिबात आवडत नाही. घरची खानावळ, डेली कलेक्शन, मालवणी किनारा ही कामे सांभाळून दीप्तीने मॅक्सी विकणे, ड्रेस मटेरिअल विकणे, साड्या विकणे इ. व्यवसायही केले. हॉटेलमध्ये तिच्या हाताखाली १० ते १५ कर्मचारी काम करत आहेत. त्यांच्याकडून प्रामाणिकपणे काम करवून घेणे आणि स्वत:देखील कामाशी प्रामाणिक राहणे, ही कला दीप्तीला चांगलीच अवगत झाली आहे.

‘चूल आणि मूल’ सांभाळणारी महिला आपल्या वेळेचा सदुपयोग करून स्वत:चे अस्तित्व कसे निर्माण करू शकते, हे वरील उदाहरणांवरून आपण पाहिले. ह्या शिवाय पोळी भाजी केंद्र , केटरिंग, ब्यूटी पार्लर, कपड्यांची विक्री, पिठाची गिरणी, लाँड्री व्यवसाय अशा अनेक छोट्या-मोठ्या उद्योगात आपल्याला महिलांचा समावेश आढळून येईल. ह्या सगळ्या जणी चरितार्थासाठी आणि स्वत:ला सिद्ध करण्यासाठी धडपडत आहेत. कदाचित ह्या महिलांना कोणता पुरस्कार दिला जाणार नाही, कदाचित त्यांच्या कामाची कोणी दखल घेणार नाही, कदाचित ह्या सगळ्या जणी इतर नोकरदार महिलांप्रमाणे आयुष्यभर श्रम करून उतारवयात निवृत्ती घेतील! परंतु त्यांचे श्रम असे व्यर्थ जाऊ देऊ नका. कौटुंबिक जबाबदाऱ्या , शारीरिक व्याधी आणि समाजभान सांभाळून एका स्त्रीला कणखरपणे उभे राहण्यासाठी अनंत अडचणींना सामोरे जावे लागते. तिला कोणत्याही पुरस्काराची किंवा सहानुभूतीची अपेक्षा नाही. तर तिला गरज आहे ती सहकार्याची! तिचे पुढे जाणारे पाय अडवू नका. फक्त `पाठीवरती हात ठेवून, नुसते लढ म्हणा!’ हेच तर आहे, महिला सबलीकरण…!