‘चाबहार’चा नवा त्रिकोण

>>ब्रिगेडियर हेमंत महाजन

चीनच्या वाढत्या प्रभावाला पर्याय म्हणून इराणमधील चाबहार बंदराच्या हिंदुस्थानकडून केल्या जाणाऱया संचालनाकडे पाहिले जात आहे. या संचालनातून उद्या रशिया, मध्य आशिया व युरोपला जोडणारे दुवेही निर्माण होऊ शकतात. शिवाय दहशतवाद व जिहादी चळवळींचे केंद्र बनलेल्या पाकिस्तानचे अर्थकारण यामुळे पूर्णपणे बिघडून गेले आहे. दुसरीकडे तालिबानग्रस्त आणि दहशतवादाच्या कचाटय़ात दशकानुदशके सापडल्याने सर्वार्थाने मागास राहिलेल्या अफगाणिस्तानलाही आर्थिक विकासाचे नवे मार्ग उपलब्ध होणार आहेत. आताच अफगाणिस्तान-पाकिस्तानमधील व्यापार पाच अब्ज डॉलर्सवरून दीड अब्ज डॉलर्सपर्यंत घसरला आहे. हे हिंदुस्थानचे सामरिक यश मानता येईल. चाबहार बंदरामुळे आशियातील निरनिराळ्या राष्ट्रांना परस्परांशी असलेले संबंध नव्याने पुनर्स्थापित करण्याची संधीदेखील उपलब्ध होऊ शकेल. तूर्त तरी या बंदराने हिंदुस्थान, इराण आणि अफगाणिस्तान असा नवा ‘त्रिकोण’ आकारास आणला आहे.

cha

हिंदुस्थानात सध्या लोकसभा निवडणुकीची धामधूम सुरू आहे. त्याचाच गदारोळ सर्वत्र दि आहे. मात्र या गदारोळातइराणमधील घडामोडी आणि घटनाक्रमांकडे कुणाचे फारसे लक्ष गेलेले नाही. इराणमध्ये घडणाऱया घडामोडी हिंदुस्थानच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला नवे आणि मोलाचे वळण देणाऱया ठरत आहेत. सोमवारी इराणच्या चाबहार येथील शाहीद बेहेस्ती बंदराच्या संचालनाची जबाबदारी हिंदुस्थान सरकारच्या ‘इंडियन पोर्ट ग्लोबल लिमिटेड’ या कंपनीने स्वीकारली. हिंदुस्थान, अफगाणिस्तान आणि इराण या तीन राष्ट्रांनी आपले समुद्री मार्गही निश्चित केले. आता या मार्गावरून होणारी वाहतूक या तिन्ही देशांसाठी समृद्धीची नवी दालने खुली करणारी ठरेल.

हिंदुस्थानला अफगाणिस्तानपर्यंत जाण्यासाठी पाकिस्तान नेहमीच आडकाठी आणत असे. यावर तोडगा काढण्यासाठी हिंदुस्थानने इराणमार्गे अफगाणिस्तानात मालवाहतूक करण्याचा निर्णय घेतला. हिंदुस्थानने यासाठी इराणच्या चाबहार बंदरात अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक केली आणि इराण ते अफगाणिस्तानपर्यंत रस्तेमार्गाचीही निर्मिती केली. परिणामी इराणच्या चाबहार बंदरातून हिंदुस्थानला थेट अफगाणिस्तानात जाण्याचा व अफगाणिस्तानला रस्तेमार्गाने थेट समुद्रापर्यंत येण्याचा पर्याय खुला झाला. तसेच पाकिस्तानला त्याची जागाही दाखवून देता आली. आता चाबहार बंदराला अफगाणिस्तानशी जोडण्यासाठी इराण रेल्वेमार्गाचीही उभारणी करत आहे. काही महिन्यांपूर्वीच हिंदुस्थानने चाबहार बंदरामार्गे अफगाणिस्तानला 1.1 दशलक्ष टन गहू आणि दोन हजार टन मसूर डाळीची निर्यात केली होती. सोबतच दोन्ही देशांनी 2017 मध्ये हवाई वाहतूकमार्गही स्थापित केला होता. अफगाणिस्ताननेही गेल्याच महिन्यात इराणच्या चाबहार बंदरामार्गे हिंदुस्थानात निर्यातीला सुरुवात केली होती.

अफगाणिस्तानने या आधी 57 टन सुकामेवा, कापड व वस्त्र, कार्पेट आणि मिनरल प्रॉडक्टस्सह 23 ट्रक पश्चिम अफगाणिस्तानातील जारंज शहरातून इराणच्या चाबहार बंदरातून हिंदुस्थानकडे रवाना केले होते. तिथून पुढे ही खेप मालवाहू जहाजाच्या सहाय्याने मुंबई बंदरापर्यंत पोहोचली. 2018 मध्ये अफगाणिस्तानची हिंदुस्थानातली निर्यात 740 दशलक्ष डॉलर्स होती आणि हिंदुस्थान हे अफगाणिस्तानसाठी सर्वात मोठे निर्यात केंद्रही ठरले. दुसरीकडे सर्वच बाजूंनी जमीन आणि जमीन असलेला तसेच प्रदीर्घ काळापासून युद्धग्रस्त असलेला अफगाणिस्तान अर्थव्यवस्था सुधारण्यासाठी परकीय बाजारपेठांशीही संपर्क साधत आहे.

इराणमधील चाबहार बंदर जिथे आपल्या पूर्ण क्षमतेने काम करताना दिसते तिथेच पाकिस्तानच्या समुद्री हद्दीतील ग्वादर बंदरात मात्र मालाची ने-आण अजूनही अतिशय कमीच असल्याचे पाहायला मिळते. चीनच्या प्रचंड कर्जाच्या मदतीने बलुचिस्तानमधील ग्वादर येथे या बंदराची निर्मिती करण्यात आहे, परंतु आगामी 40 वर्षांपर्यंत चिनी कंपनीलाच ग्वादरच्या उत्पन्नातील 91 टक्के वाटा मिळेल तर पाकिस्तानला फक्त 9 टक्के. याव्यतिरिक्त हा 40 वर्षांचा बिल्ड ऑपरेट ट्रान्सफर-बीओटी करार आहे, जो की तांत्रिकदृष्टय़ा भाडेपट्टय़ापेक्षा निराळा आहे. याचाच अर्थ येत्या 40 वर्षांपर्यंत पाकिस्तान ग्वादर बंदरावर हक्क गाजवू शकत नाही. याउलट हिंदुस्थानने बांधलेल्या चाबहार बंदरामुळे व्यापार वाढल्याचे दिसत आहे. शिवाय इराण, अफगाणिस्तान व हिंदुस्थानचाही फायदा होत आहे.

हिंदुस्थान, इराण आणि अफगाणिस्तानच्या सहकार्याने इराणमधील चाबहार बंदर विकसित करण्यात आले. या दोन्ही देशांशी व्यापार वाढवण्यासाठी हिंदुस्थानने चाबहार बंदरातील जेट्टी आणि तेथील आर्थिक क्षेत्रात उद्योगधंदे, खासकरून लोखंड शुद्धीकरणाचा कारखाना उभारायचे काम हाती घेतले. भर तिन्ही देशांतील व्यापार सुलभीकरणावर आणि व्यापारवृद्धीवर होता. यापूर्वी अफगाणिस्तानशी असणारा हिंदुस्थानी व्यापार हा प्रामुख्याने पाकच्या कराची बंदरामार्गे होत असे. मुंबई बंदरापासून ते कराचीपर्यंत जलवाहतूक आणि नंतर कराचीतून रस्तेमार्गाने हा माल अफगाणिस्तानात पोहोचविला जायचा. हिंदुस्थानसह अफगाणिस्तानचेही पाकिस्तानशी संबंध दिवसेंदिवस खराब होत गेले आणि त्याचा परिणाम व्यापारावरही झाला. यामध्ये प्रामुख्याने नुकसान अफगाणिस्तानचे झाले. कारण कराचीचा मार्ग बंद केल्यास हिंदुस्थानशी व्यापाराचा इतर सोयीचा मार्ग नव्हता. त्यामुळे इराणच्या चाबहार बंदराच्या विकासात अफगाणिस्तानही सामील झाला.

हिंदुस्थाननेही या मार्गावर रस्तेमार्ग आणि रेल्वेमार्ग विकसित करण्यास आर्थिक साहाय्य दिले. त्याच्याच परिणामस्वरूप पाकिस्तानला पूर्णपणे डावलून अफगाणिस्तान-हिंदुस्थान या नव्या व्यापारी मार्गाला इराणमधील चाबहार बंदरातून 17 मार्चला हिरवा झेंडा दाखविण्यात आला. जलमार्गाबरोबरच हवाईमार्गानेही अफगाणिस्तान ते हिंदुस्थान ही मालवाहतूक केली जाते. 2017 मध्ये हवाईमार्गे मालवाहतुकीतून व्यापाराचे प्रमाण हे 740 दशलक्ष डॉलर्स इतके होते. अफगाणिस्तानची काबूल, कंदहार, हेरत ही शहरे, हिंदुस्थानच्या मुंबई, दिल्ली आणि हैदराबाद या तीन शहरांशी हवाई मालवाहतुकीसाठी जोडली गेली आहेत. अर्थात हवाईमार्ग हा परवडणारा नसतो आणि सागरी मार्ग हा वाहतुकीसाठी जगातला सर्वात स्वस्त मार्ग म्हणून ओळखला जातो. चाबहार बंदरामार्गे होणारा व्यापार म्हणूनच महत्त्वाचा आणि लाभदायक ठरणार आहे. हा बंदरमार्ग अफगाणिस्तानसाठी आर्थिकदृष्टय़ा महत्त्वाचा असून त्या देशाला आर्थिक स्थैर्याकडे नेणारा ठरू शकतो.

‘सीपेक’ प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर चीनच्या शिनजियांग प्रांतातून थेट रस्तामार्गाने चीनला ग्वादर बंदरातून अरबी समुद्रात प्रवेश करणे सहज शक्य होईल. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ काबीज करू पाहणाऱया चीनला व्यवसाय-व्यापाराच्या व्यापक संधी उपलब्ध होतील. हे खरे असले तरी चीनच्या या तिरक्या चालीला चाबहार बंदराच्या माध्यमातून सडेतोड उत्तर मिळत आहे. खरे तर इराणचे चाबहार आणि पाकिस्तानचे ग्वादर या दोन बंदरांतील अंतर जेमतेम 70 कि.मी. इतकेच आहे. यावरून या दोन्ही बंदरांचे व्यापारीच नव्हे, तर सामरिक महत्त्वही अधोरेखित होते. अर्थात चाबहारशी निगडित संपूर्ण सहकार्य इराण आणि अफगाणिस्तानकडून हिंदुस्थानला लाभत असले तरी बलुचिस्तानात सीपेक प्रकल्पाचा विरोध आणि चीनविरुद्धचा रोष दिवसागणिक वाढताना दिसत आहे.

चीनच्या वाढत्या प्रभावाला पर्याय म्हणून इराणमधील चाबहार बंदराच्या हिंदुस्थानकडून केल्या जाणाऱया संचालनाकडे पाहिले जात आहे. या संचालनातून उद्या रशिया, मध्य आशिया व युरोपला जोडणारे दुवेही निर्माण होऊ शकतात. शिवाय त्यामुळे दहशतवाद व जिहादी चळवळींचे केंद्र बनलेल्या पाकिस्तानचे अर्थकारण पूर्णपणे बिघडून गेले आहे. त्याचवेळी तालिबानग्रस्त आणि दहशतवादाच्या कचाटय़ात दशकानुदशके सापडल्याने सर्वार्थाने मागास राहिलेल्या अफगाणिस्तानलाही आर्थिक विकासाचे नवे मार्ग उपलब्ध होणार आहेत. पर्यायाने चाबहार बंदर सर्वच संबंधित देशांसाठी मोठा आधार ठरू शकते. आशियातील निरनिराळ्या राष्ट्रांना परस्परांशी असलेले संबंध नव्याने पुनर्स्थापित करण्याची संधी यातून निर्माण होऊ शकेल. तूर्त तरी चाबहार बंदराने हिंदुस्थान, इराण आणि अफगाणिस्तान नवा ‘त्रिकोण’ आकारास आणला आहे.

आशिया व युरोपला जोडणाऱया महामार्गाला पर्याय

चाबहार बंदराचे संचालन ही हिंदुस्थानसाठी मोठी उपलब्धी असली तरी पुढील प्रवास सोपा नाही. शाहीद बेहेस्ती बंदराच्या विकासासाठी इराणने पाकिस्तान व चीनलाही आमंत्रण दिले होते, मात्र इराणच हळूहळू या आमंत्रणापासून दूर गेला. चीनची आततायी महत्त्वाकांक्षा, स्थानिक राजकारण्यांना फूस लावून त्यांना आपल्याकडे वळविण्याची चीनची वृत्ती यामुळे श्रीलंका, मालदीवसारख्या देशात निर्माण झालेले राजकीय अराजक जगासमोर आहे. त्यामुळे हिंदुस्थानसोबत मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित करण्याकडेच या मंडळींचा कल निर्माण होत आहे. चाबहारमार्गे हिंदुस्थानचा व्यापार हळूहळू विस्तारू लागला की, अफगाणिस्तान गुजरातला जोडला जाऊ शकतो. यात पुन्हा इराण आणि रशियाचे दुवे लाभू शकतात. यातून ओमान-इराण असाही एक मार्ग निर्माण होऊ शकतो. हिंदुस्थानने चाबहारसंदर्भात आपले प्रयत्न चालू ठेवले त्याचाच हा परिणाम आहे. यामुळे जे विश्वासाचे वातावरण निर्माण झाले आहे त्याचा लाभ सगळ्यांनाच मिळू शकतो. अमेरिकेने इराण व अफगाणिस्तान सीमेलगत रेल्वेमार्ग टाकण्यासाठीही संमती दर्शविली आहे. चीनच्या आशिया व युरोपला जोडणाऱया महामार्गाला पर्याय म्हणून हे सारे पर्याय समोर आले आहेत. सारे जग यानिमित्ताने हिंदुस्थानशी जोडले जाणार आहे.

[email protected]