विहंगगान!

>> दिलीप जोशी
[email protected]

चैत्र- वैशाख म्हणजे वसंत ऋतू. सर्व ऋतूंचा राजा किंवा ऋतुराज. त्याला ‘कुसुमाकर’ असंही म्हणतात. थोडक्यात, फुला-फळांची बहार घेऊन येणारा हा मोसम. फळांचा राजा आंबा याच काळात येतो. चैत्रपालवीने नटलेल्या आम्रतरूंवरून कोकिळ-कूजन कानी येऊ लागतं. ते स्वर वसंताच्या आगमनाची वर्दी देतात. अगदी मुंबईसारख्या महानगरातही काही ठिकाणी पहाटे कोकिळाचा स्वर सध्या ऐकू येतोय.

निसर्ग नियमांवर चालणाऱ्या सृष्टीचं हे कौतुक अजब आहे. भर उन्हात फुललेला पळस किंवा पांगारा, सावरी वगैरे पाहायची तर शहर सोडून आणि उन्हाचा त्रास होऊ नये याची योग्य काळजी घेऊन शहरवाटा दूर करून थोडं डोंगर-दऱ्यात शिरायला हवं. आपल्या महाराष्ट्रात सह्याद्रीच्या कृपेने अशा जागा भरपूर आहेत. रोजच्या कामाच्या धबडग्यातून थोडा वेळ काढून निसर्गाचं बदलतं रूप बघण्यात मजा आहे. परंतु कृत्रिमतेने व्यापलेल्या आणि भारावलेल्या माणसांना निसर्गाशी मैत्री करायला ‘वेळ’ नाही.

एकेकाळी म्हणजे फार लांबची गोष्ट नव्हे. पस्तीस-चाळीस वर्षांपूर्वी आम्हा तरुणांचे गट फक्त सुट्टीतच नव्हे तर महिन्यातली एखादी सुट्टी पाहून दऱया-डोंगराची सैर करायचो. आताही विविध कॅम्पस आणि हायकिंग – ट्रेकिंगसाठी तरुणाई जात असेलच. मात्र त्यावेळी आमच्याकडे सेल फोन नावाची चीजच नव्हती. ‘सेल्फी’चा प्रश्नच नव्हता. कॅमेरा ग्रुपमधल्या एखाद्याकडेच असायचा. त्यातल्या पस्तीस ‘फ्रेम’वर जपून फोटो घ्यावे लागायचे. त्यामुळे सभोवतालची दृश्यं आसुसून मनात साठवली जायची. घरी परतल्यावर त्यावर चर्चा व्हायची. आपला देश समशीतोष्ण कटिबंधात येतो. दक्षिणेतल्या प्रखर उन्हाळ्यापासून उत्तरेत हिमालयातल्या गोठवणाऱ्या थंडीपर्यंत सारे ऋतु आपल्याला अनुभवायला मिळतात. त्यासाठी हल्ली नव्या वाटा शोधाव्या लागतात. कारण पर्यटन स्थळांची अवस्था केवळ गर्दी अशी झालेली असते. सवाशे कोटी लोकांच्या वेशात तेही सहाजिकच आहे. पण त्याचबरोबर या ठिकाणंची म्हणजे तिथल्या निसर्गाची जेवढी काळजी घ्यायला हवी त्याबद्दलचं निसर्गशिक्षण आपल्याकडे असतं का हा प्रश्न आहे. पर्यावरण रक्षणाचं काम करणारी मंडळी गावापासून थेट युनो आणि ‘वसुंधरा’ परिषदांपर्यंत यावर बोलत आहेत परंतु तरीही त्याचा म्हणावा तसा परिणाम दिसत नाही. शेवटी सुरुवात प्रत्येकाने स्वतःपासून करायची आहे. अन्यथा मानव प्राण्याच्या आक्रमणापुढे पृथ्वीवरच्या इतर जिवांचं क्षेत्र आकसत जाईल… आणि त्याचे दुष्परिणाम माणसालाच भोगावे लागतील.

वसंत ऋतूमध्ये कोकिळ गातो. अशा पक्षीगानाविषयीची माहिती विख्यात पक्षीतज्ञ मारुती चितमपल्ली यांच्यासारख्यांनी नोंदवून ठेवली आहे. पक्ष्यांचे ‘स्वभाव’ही त्यांनी अनुभवलेत. निसर्गाचं हे निरीक्षण आनंददायी असतं. आजच्या भाषेत सांगायचं तर ‘ट्रेस’ दूर करणारं ठरतं. त्याचा आस्वाद घेण्याइतकी आवड आणि सवड तेवढी असायला हवी. गेल्या काही काळात मुंबईसारख्या शहरात अनेक ठिकाणी चिमण्या गायब झाल्याचे जाणवत होतं. सेल फोनच्या टॉवरच्या आणि त्याचा काही संबंध आहे का याचीही चर्चा होती. हा लेख लिहित असताना मुंबईत घाटकोपरमधल्या माझ्या घराच्या खिडकीवर दोन चिमण्यांचा चिवचिवाट सुरू आहे. थोडं दूर पलीकडे पिंपळावर पोपटांचा थवा बसलेला दिसतोय. आणि अधूनमधून कोकिळ कूजनही कानी येतंय.

माणसं आणि वाहनांनी भरगच्च महानगरात असं विहंगगान खरोखरच सुखद आहे. ही पक्षी मंडळी नव्या वातावरणाशी माणसासारखंच जुळवून घ्यायला शिकली आहेत की काय? ऍडॅप्टेबिलिटी निसर्गातल्या सजिवांमध्ये येतच असते पण गेल्या शतकभरात अचानक वाढलेलं ध्वनी आणि इतर अनेक गोष्टीचं प्रदूषण सर्वच प्राणीमात्रांच्या नाकी (आणि कानीसुद्धा) दम आणतंय. स्वच्छ श्वास नाही आणि निवांत शांतता नाही. चहूबाजूनी सतत यांत्रिक कल्लोळ. आपण याबाबत फक्त माणसांचा विचार करतो. पशू-पक्ष्यांवर त्याचा काय परिणाम होत असेल? वीसेक वर्षांपूर्वी उत्तर हिंदुस्थानातल्या एका शहरात गेलो होतो. तिथे विजेचा लंपडाव सारखाच चालायचा. एका सकाळी भयंकर खरखराटी आवाजाने जाग आली. यजमान म्हणाले, ‘लाईट गेली. सगळ्यांचे जनरेटर सुरू आहेत!’ अर्ध्या तासाने आवाज थांबला. असेच वसंत ऋतूचे दिवस होते. हा कसला आवाज हे न कळलेल्या कोकिळाने नंतरच्या शांततेचा अंदाज घेत सूर लावला. त्याचा मधूर नाद वाढतो न वाढतो तोच पुन्हा वीज गेली आणि जनरेटच्या खरखराटाने आसमंत व्यापून टाकलं!

…पण कॅनडातली एक बातमी सांगते की, पक्षीसुद्धा आता शहाणे होतायत. पक्ष्यांमध्ये मीलनासाठी विशिष्ट स्वरात संकेत देण्याची नैसर्गिक ऊर्मी असते. कॅनडातील एका ऑइलफिल्डचा आवाज एवढा कर्कश की तिथे पूर्वापार राहणाऱ्या सावाना नावाच्या चिमणीसारख्या रंगीत पक्ष्यांना आपल्या मधुमीलनासाठीचे ‘संकेत’ कसे द्यावे तेच कळेना. पारंपरिक स्वर यांत्रिक खडखडाटात सहज विसरू जायचा आणि या स्पॅरोला विरह सहन करावा लागायचा. आता हे कळलं कोणाला? अर्थातच काही पक्षी अभ्यासकांना पण यावर त्यांच्याकडे कुठला उपाय असणार? ते ना पक्ष्यांचं स्थलांतर करू शकत ना ऑइलफिल्डचं. शेवटी पक्ष्यांनीच आपली धून (ट्य़ुन) बदलली. यांत्रिक आवाजाला भेदून जाणाऱया वेगळ्याच पट्टीत त्यांनी एकमेकाला साद घालायला सुरुवात केली. पण अभ्यासकांच्या मते ही काही पक्ष्यांमधली उक्रांती नव्हे. त्यांनी एक तात्पुरता उपाय शोधून काढलाय. मानवनिर्मित यंत्रयुगाने इतर सृष्टीवर होणारा परिणाम विपरीतच आहे. हे असंच सुरू राहिलं तर उद्या कदाचित मंगळावर माणसाची कॉलनी होईल पण पृथ्वीवर वसंत ऋतू आणि त्याच्या आगमनाची द्वाही फिरवणारा कोकिळ यांचं काय होणार? माणूस नावाचा बुद्धिमान प्राणी याचा विचार कधी करेल? ठाऊक नाही.