गुढीपाडवा : संस्कृतीची रुजवण!

प्रतिकात्मक छायाचित्र

ravindra-gadgil>> रवीन्द्र गाडगीळ

गुढीपाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मुहूर्त! त्या दिवशी प्रत्येक घरावर पुढील बाजूस आकाशाचा वेध घेणारी गुढी अंतराळात झेपावत असते. रेशमी झुळझुळीत वस्त्र, वर लावलेला चमकदार चांदीचा, तांब्याचा, स्टीलचा गडू, पिवळ्या चाफ्याच्या फुलांचा हार, कडुलिंबाची डहाळी, साखरेच्या गाठीच्या पदकांची माळ, आम्रपल्लव, उंच काठीला बांधून ती गुढी घराच्या दर्शनी भागात लावली जाते. त्याखाली छान रंगीबेरंगी रांगोळी काढली जाते. घरातील कर्ता पुरुष उपस्थितांसमवेत आनंदात गुढीची साग्रसंगीत षोडशोपचार पूजा करतो. तिला दुपारी पुरणपोळी, गोडधोड, मिष्टांन्नाचा नैवेद्य दाखविला जातो. संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या आत दुधाचा नैवेद्य दाखवून, आपल्या राष्ट्रध्वजाप्रमाणे गुढीला सन्मानाने उतरवले जाते!

आकाशाकडे तोंड असलेली गुढी आपल्याला मनाच्या, कर्तुत्वाच्या भराऱ्या मारायला शिकवते. वर्षारंभी नवनवीन संकल्प सोडायला व ते पुरे करायला सांगते. sky has no limit! अर्थात आकाशाला मर्यादा नाहीत, तू स्वच्छंद विहार कर. उंच भरारी घे. ‘आकाशी झेप घे रे पाखरा, तोडी सोन्याचा पिंजरा’ असे सांगते. ध्येय गाठायच्या मार्गात अनेक अडचणी, आकर्षणे येतील ती टाळून पुढे जा, असेही सुचवते.

गुढीचा नैवेद्य म्हणून कडुलिंबाची कोवळी पाने, गूळ, साखर, मिरे, जिरे, ओवा, हिंग, मीठ यांचे मिश्रण वाटून एकजीव करून प्रत्येकाला थोडा थोडा प्रसाद खायला देतात. तो यासाठी की वर्षाची, दिवसाची किंवा आयुष्याची सुरुवात जरी कडू झाली, तरी शेवट गोड व्हावा हा संदेश यातून मिळतो. कडू घोट जीवनात अनेकदा येतात ते गिळून टाकण्याची सवय लागावी, हा ह्या प्रसादाचा हेतू असावा. म्हणून म्हणतात की, व्यवहारात नेहमी कटू असावे, म्हणजे शेवट गोड होतो. नेमके आपण ते टाळतो, जे नेहमी अटळ असते. जे नको असते तेच आपल्या नशिबी येते. त्यापेक्षा जे मिळाले, तेच गोड का मानून घेऊ नये? औषध कडू असले, तरी ते आपले आरोग्य चांगले ठेवते ना! तसाच आयुष्यात येणाऱ्या कटू अनुभवाचा घोट रिचवता यावा, हे ह्या प्रसादाचे मर्म आहे.

लिंबाचा पाला, जो वर्षभर आपल्या नजरेसही पडत नाही, तो वर्षारंभी घेण्याचे काय कारण असेल? तर त्यातही पर्यावरणाचा संदेश आहे. `झाडे लावा, झाडे जगवा!’ लिंब हे प्राणवायू पुरवणारे झाड आहे. त्याची पाने हवा शुद्ध करतात. पूर्वी महामार्गावर किंवा गावांच्या दुतर्फा हीऽऽऽमोठ्ठा घेर असलेली लिंबे, चिंच, आंबा, वड, पिंपळ, सागाची झाडे असायची. ही झाडे लावून त्याचे संवर्धन केले जाई. ह्या वृक्षांखाली थंडगार सावली मिळायची. शिवाय लाकूडफाटा, सरण, बांधकामासाठी लाकूड, पाचोळ्याचे खत, फळे-फुले, पाने देणारे ते जणू कल्पवृक्षच असायचे! पण आता पाश्चिमात्य विचारांनी घुसखोरी करून, आपल्या संस्कृतीची व पर्यावरणाची सुप्तपणे हानी चालवली आहे. उपयोगी वृक्षांचा वापर कधीच बंद झाला आहे. सुभाबुळ, गुलमोहोर ह्यासारखी भरपूर कचरा करणारी, फळेफुले न देणारी निरुपयोगी विदेशी नाजुक झाडे लावण्याचा सपाटा चालू आहे. ज्याच्या लाकडाचाही उपयोग होत नाही. दुर्दैवाने हे कोणाच्याच लक्षात येत नाही. असो!
लिंबाची पाने काविळीत औषध म्हणून खातात. चिरतरुण व सुंदर राहण्यासाठी लिंबाच्या पानांचे सेवन करा, असा आयुर्वेदाने उपाय सुचवला आहे. लिंबाचा पाला बकऱ्यांना चारा म्हणूनही खाऊ घालतात. पक्षी निंबोळ्या खातात व चोचीबरोबर किंवा विष्ठेबरोबर त्याचे बीजारोपणही करतात. (पिकलेल्या निंबोळ्या खिरण्या म्हणून गावकऱ्यांबरोबर आम्हीही लहानपणी खात असू.)

मिष्टान्न भोजन करून आपण वर्षाची गोड सुरुवात करतो. एकमेकांना शुभेच्छा, अभिनंदन, आशीर्वाद देतो. ह्या दिवशी पंचांगवाचन व पंचांगपूजनही केले जाते. वर्षफल, संवत्सर फळ ऐकले जाते. मानवी मनाला भविष्याची ओढ असते, म्हणून तर तो भूतकाळचा प्रदीर्घ अनुभव गाठीशी घेऊन भविष्याचा वेध घेण्यासाठी वर्तमानात अथक चालतो. पुढे काही अस्मानी सुलतानी अघटित चांगले वाईट घडणार असेल तर स्वत:ची, समाजाची, राष्ट्राची मानसिक, शारीरिक, आर्थिक बाजू वेळीच भक्कम करून ठेवण्यासाठी त्याची धडपड असते. `होनी को कौन टाल सकता है भला!’ तरी पण छोटीसी आशा, जगण्याची आशा! त्यावरच तर माणूस जगतो ना! नेहमी सावध असावे. त्यासाठी हे वर्षफल ऐकले किंवा वाचले जाते.
सूर्य मेष राशीत चैत्र शुद्ध प्रतिपदेस म्हणजे एप्रिलच्या मध्यावर प्रवेश करतो. हाच वसंताचाही ऋतु असल्याने सृष्टीदेखील नवनिर्मितीची, सृजनतेची चाहूल लागल्यामुळे आनंदात असते. अशा चैतन्यमयी वातावरणात मानव आणि पशुपक्षीही या नववर्ष स्वागतास उत्सुक असतात.

शहरांमध्ये नोकरीच्या रोजच्या कंटाळवाण्या धबडग्यातून वेळ काढून तरुणवर्ग ह्या दिवशी नववर्षाचे स्वागत शोभायात्रेने करतो. ढोलताशा वाजवत पारंपरिक वेशभूषेत नाचत-गात, संपूर्ण रस्ताभर भव्य रांगोळ्या काढून, भगवा ध्वज उंचावीत विशाल मिरवणुकीत सामील होतात. वर्षभरासाठी उत्साहाचे चार्जिंग करतात. तसेच, आपली परंपरा, संस्कृती, संस्कार या मॉडर्न युगातही आम्ही राखून आहोत, हे ते दाखवून देतात. तो सोहळा फारच विलोभनीय असतो.

गुढी हे आनंदाचे विजयाचे व समृद्धीचे प्रतीक आहे. पण सद्यस्थितीत काही धर्मद्रोही, नास्तिक, पाश्चिमात्य विचारांनी भरलेले व भारलेले तथाकथित विचारवंत `आमच्याकडे गुढी उभारत नाहीत’, असे नाक मुरडत सांगतात. गुढी उभारण्याला विरोध करतात आणि इतिहासाचा सखोल अभ्यास न करता बिनबुडाच्या गोष्टी रचून हिंदू तरुणांची मने कलुषित करतात. हिंसाचार घडवून आणतात. आपल्या सण, उत्सवांचे विकृत अर्थ सांगणारे मेसेज सोशल मीडियावर `व्हायरल’ करतात. हिंदू धर्मावर घाला घालणे, एवढाच त्यांचा हेतू असतो. त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करणेच योग्य आहे.

हिंदू संस्कृतीवर आजवर अनेक आक्रमणे झाली, परंतु तिची पाळेमुळे घट्ट असल्याने परकीयांचे प्रयत्न नेहमीच असफल ठरले. मोगलांची धर्मद्वेषी आक्रमक अत्याचारी ७०० वर्षे, शक, हुण, डच, पोर्तुगीज आक्रमणे, इंग्रजांची १५० वर्षे जुलुमी राजवट पचवूनही आपली संस्कृती अमर राहिली.

गुढी ही विजयाची ग्वाही देते. शालिवाहन राजाने आक्रमक व अत्याचारी अशा शक, हुण लोकांवर आजच्या दिवशी मिळवला होता, त्या विजयाचे हे प्रतीक! हा राजा आपल्या महाराष्ट्रातील मराठवाड्यातील पैठण गावातील एक सामान्य गरीब कुंभाराने पालन केलेला मुलगा होता. सातवाहन वंशाचा कुलदीपक वीरपुरुष होता. आपल्या राज्यावर आलेल्या अचानक संकटात त्याने स्वत: गर्भगळित न होता, मृतवत तेजोहीन, बलहीन झालेल्या आपल्या सुस्त अशा प्रजेच्या मनात, शरीरात प्राण फुंकून राष्ट्रप्रेम, निष्ठा, कर्तव्य, आत्मभान, स्वाभिमान इ. सद्गुणांचे बीज रोवले. आपल्या मातीशी एकरूप राहणाऱ्या समाजाला एकत्रित करून आक्रमक सैन्य तयार केले व बलाढ्य शक राजांचा व सैन्याचा पराभव केला हे विशेष! जसा शिवरायांनी मावळ्यांना घेऊन तिन्ही बलाढ्य अत्याचारी शाह्यांचा पाडाव केला. तसेच राज्य शालीवाहनाचे उभे राहिले, म्हणून हा दिवस विजयाची गुढी उभारून हिंदूंचा नववर्षदिन म्हणून साजरा केला जाऊ लागला.

महाभारतातल्या एका वसू राजाने कठोर तप केल्यावर त्याच्यावर देवकृपा झाली, त्याला तीन वस्तूंचा जो लाभ झाला त्यातील एक म्हणजे राजदंड, ज्यामुळे यशस्वी कारभाराचा श्रीगणेशा झाला. तेंव्हापासून कोणत्याही मिरवणुकीत, प्रमुख पिठाचे स्वामी, अध्वर्यु, पिठाधिपती, आदि शंकराचार्य यांचेपुढे तसेच न्यायपालिका, संसद, सभा, विधिमंडळ, कीर्तनोत्सव, दिंडी, सोहळा, इ. मिरवणुकीत राजदंड हा लागतोच. दंड म्हणजे शासन, शिस्तीचा बडगा, शिक्षा, धाक, अधिकार, हक्क, वकुब, नियम, वचक, शिस्त, दबाव हा दंड दाखवतो. ह्याच दंडाला मग रेशमी वस्त्र गुंडाळले गेले व वर चांदीची वज्रमुठ लागली. तोच हा विजयस्तंभ त्याचीच गुढी झाली.

प्रभू रामचंद्र, जे राजगादी सोडून तब्बल १४ वर्षांनंतर बलाढ्य रावणावर विजय प्राप्त करून अयोध्येला परत आले तो हाच दिवस! ज्या दिवशी प्रजेने ‘विजय पताका श्रीरामाची फडकते अंबरी, प्रभू आले मंदिरी’ म्हणत आपल्या राजाचे श्रीरामाचे स्वागत केले. त्याचीच आठवण म्हणून आजही हा विजयदिवस आनंदाने व उत्साहाने भारतभर साजरा केला जातो.

आपल्या सणांचे महत्त्व सांगण्यासाठी अनेक ठिकाणी `गुढीपाडवा ते हनुमान जयंती’ ह्या कालावधीत कीर्तन-प्रवचनाचे, व्याख्यानाचे आयोजन केले जाते. अशा कार्यक्रमात आपण आवर्जून हजेरी लावावी आणि पुढच्या पिढीलाही हे विचार ऐकण्याची गोडी लावावी. जेणेकरून आपल्याला धर्म, संस्कृती, सण-उत्सव ह्याची तोंडओळख होईल आणि उत्सवाकडे केवळ `सेलिब्रेशन’ म्हणून न पाहता पुढच्या पिढीत संस्कृतीची चांगली रुजवण होईल.