लेख – ईशान्य हिंदुस्थान : सद्यस्थिती आणि उपाय

>>ब्रिगेडियर हेमंत महाजन<< 

[email protected]

ईशान्येकडील राज्यांमध्ये लोक प्रामुख्याने गिरिजन, वनवासी म्हणजे डोंगरात राहणारे आणि आपापल्या अस्मिता जपणारे आहेत. या भागात १६०च्या वर बोलीभाषा आहेत. दिल्लीपेक्षा बीजिंग, ढाका, काठमांडूचा प्रभाव येथील जनतेवर अधिक असल्याने त्यांच्यात आणि हिंदुस्थानींमध्ये वैचारिक अंतर वाढत गेले. येथील अनेक जनजाती, त्यांच्या भाषा, त्यांची वैशिष्ट्यै जपण्याची गरज आहे. अनेक जनजातींना त्यांच्या स्थानिक भाषेतून अथवा मातृभाषेतून शिक्षण हवे आहे. येथील संस्कृतीचे जतन करण्याची त्यांची मागणी असून ती कशी पूर्ण करता येईल, यावर लक्ष केंद्रित केले जायला हवे.

ईशान्य हिंदुस्थानातील भाजपशासित राज्यांच्या मुख्यमंत्र्यांची विशेषतः नॉर्थ ईस्ट डेमोक्रॅटिक अलायन्सची (एनईडीए) तिसरी बैठक गोहाटी येथे पार पडली. एनईडीएचे निमंत्रक डॉ. हिमंता बिस्वा शर्मा यांच्यासह ईशान्येकडील सहा राज्यांचे मुख्यमंत्री आणि महत्त्वाचे नेते या बैठकीत सहभागी झाले होते. ही बैठक ऐतिहासिक यासाठी ठरली की, यापूर्वी कधीच एनईडीएच्या बैठकीत एकाच वेळी सहा राज्यांचे मुख्यमंत्री उपस्थित नव्हते. ईशान्येकडील राज्यांच्या विकासाकडे आजवरच्या सरकारांनी विशेष लक्ष न दिल्याने हे प्रदेश मुख्य प्रवाहापासून दुरावले होते. ईशान्येकडे रस्त्यांचे जाळे निर्माण करण्याचे कामही सरकारने हाती घेतले आहे. ईशान्येकडील राज्ये हिंदुस्थानच्या मूळ प्रवाहाशी जोडली जात नव्हती, ही केंद्र शासनाची खरी समस्या होती. ती दरी दूर करण्याचे मोठे काम या परिषदेने केले आहे.

केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या ताज्या वार्षिक अहवालानुसार ईशान्य हिंदुस्थानातील बंडखोरीची परिस्थिती नक्कीच सुधारत आहे. ईशान्य हिंदुस्थानात ८ राज्ये आसाम, मणिपूर, त्रिपुरा, अरुणाचल प्रदेश, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, सिक्कीम आणि त्रिपुरा ही आहेत. या भागामध्ये २०० हून अधिक वेगवेगळ्या जाती-जमाती आहेत. प्रत्येकाची वेगळी भाषा, जीवनपद्धती आहे. देशाच्या आकारमानाच्या तुलनेत ईशान्य हिंदुस्थानचा आकार हा ८ टक्के एवढा आहे आणि देशाची ४ टक्के लोकसंख्या या भागात राहते. इथली लोकसंख्या विरळ असल्याने इथे सर्वात मोठे आव्हान आहे ते बांगलादेशी घुसखोरीचे.

ईशान्य हिंदुस्थानला ५ हजार ४८४ किलोमीटर एवढी इतर देशांबरोबर जोडलेली आंतरराष्ट्रीय सीमा आहे. ज्यात १ हजार ८८० किलोमीटर बांगलादेशशी, १ हजार ६४३ किलोमीटर म्यानमारशी, १ हजार ३४६ किलोमीटर नेपाळशी फक्त २ टक्क्यांहून कमी सीमा उर्वरित हिंदुस्थानशी जोडलेली आहे. इथे हिंदुस्थानातील सर्वात पहिली बंडखोरी ही नागालँडमध्ये सुरू झालेली होती. परंतु गेल्या चार वर्षांत इथे शांतता प्रस्थापित होताना दिसते आहे. २०१६ च्या तुलनेत २०१७ मध्ये सर्वात कमी हिंसाचाराच्या घटना घडल्या. पूर्ण वर्षभरात ३०८ हिंसाचाराच्या घटना घडल्या, ९९५ बंडखोरांना अटक करण्यात आली, ५७ बंडखोर मारले गेले आणि त्यांच्याकडून ४३२ वेगवेगळ्या प्रकारची शस्त्र ही कॅप्चर करण्यात आली. यासाठी आपल्यासाठी जी किंमत मोजावी लागली ती म्हणजे हिंदुस्थानी लष्कराचे १२ जवान आणि अधिकारी व ३७ नागरिकांना गमवावे लागले. १३० बंडखोरांनी आत्मसर्मपण केले आणि राज्यातून १०२ नागरिकांचे अपहरण करण्यात आले.

सिक्कीम, मिझोराम आणि त्रिपुरा या राज्यांमध्ये संपूर्ण शांतता आहे. तिथे कुठल्याही प्रकारची बंडखोरी आणि हिंसाचार नाही. आसाममध्ये गेल्या वर्षभरात ५६ टक्के हिंसाचार कमी झाला आहे. नागालँडमध्ये ६७ टक्के हिंसाचार कमी झाला आहे. मणिपूरमध्ये २८ टक्के आणि मेघालयात ५९ टक्के हिंसाचार कमी झाला आहे.

आपण जर राज्याप्रमाणे परिस्थितीचे अवलोकन केले तर असे दिसते अरुणाचल प्रदेशात तिथले स्थानिक बंडखोर गट नाहीत. आसाम आणि नागालँडचे इतर बंडखोर गट हे म्यानमारला जोडलेल्या अरुणाचलच्या सीमेमधून म्यानमारमध्ये जाण्याकरिता या जिह्यांचा वापर करतात. आसाममध्ये आता दोन मोठे बंडखोर गट आहेत. उल्फा आणि नॅशनल डेमोक्रॅटिकट ऑफ बोडोलँड. इतर काही छोटे गट आहेत त्यांच्याबरोबर वाटाघाटी अनेक वर्षांपासून सुरू आहेत. आसाममध्येसुद्धा १९९७ पासून सर्वात कमी हिंसाचार झालेला आहे.

ईशान्य हिंदुस्थानातील सर्वात हिंसक राज्य आहे ते मणिपूर. ईशान्य हिंदुस्थानातील ५४ टक्के हिंसाचार केवळ मणिपूर राज्यामध्ये होतो. परंतु या वर्षी त्यात २८ टक्के घट झाली आहे. इथे मैदेयी, नागा, कुकी आणि अनेक मुस्लिम गट हिंसाचारात गुंतले आहेत. मणिपूर अतिशय प्रगत राज्य आहे. काही महिन्यांपूर्वी झालेल्या कॉमनवेल्थ गेममध्ये मणिपूरच्या खेळाडूंनी देशात सर्वात अधिक मेडल्स मिळवली होती. एवढेच नव्हे तर मणिपूरचा हिंदुस्थानी लष्करातील सहभागही मोठा आहे. तिथली सुशिक्षित जनता हिंदुस्थानातील इतर भागात नोकऱयांसाठी वळत आहेत.

मेघालय हा असा प्रांत आहे जिथे गारो बंडखोर गट हिंसाचारात अग्रणी आहे. हिंसाचार तिथेही कमी झालेला आहे, मात्र पूर्णपणे थांबलेला नाही. नागालँडमध्ये भारतीय सरकार आणि एनएससीएन (आयएम) यांच्याबरोबर शांततेचा करार झाल्याने शांतता आहे. जो काही हिंसाचार होतो तो बंडखोरांच्या आपसी वादामुळे होतो. गेल्याच आठवड्यात एनएससीएनक (खपलांग)या बंडखोर गटाने आसाम रायफलवर हल्ला केला. त्यात काही बंडखोर मारले गेले, पण त्यात आसाम रायफलचे ४ जवान शहीद झाले. नागालँडमधील खंडणी राज्य कमी व्हायला पाहिजे. पैशासाठी आणि इतर कारणांसाठी नागरिकांचे अपहरण करणे अजूनही कमी होण्याची आवश्यकता आहे. त्रिपुरा, सिक्कीम आणि मिझोराम ही राज्ये शांत असल्याने तिथे प्रगतीही नक्कीच होत आहे.

गेल्या अनेक वर्षांपासून बंडखोर गटांशी सुरू असलेल्या शांतता वार्ता सुरू आहेत. यामध्ये आपल्याला यशही मिळत आहे. अनेक लहान लहान गटांनी स्वतःला सरकाच्या स्वाधीन करत हिंसाचाराचा मार्ग सोडला आहे. मात्र उल्फा, एनडीएफबी आणि एनएससीएन या गटांवरती जास्त लक्ष केंद्रित करण्याची गरज आहे. मणिपूर हा जास्त हिंसक असल्यामुळे तिथे २३ वेगवेगळ्या प्रकारचे बंडखोर गट आहेत त्यांच्याशी शांतता वार्ता करून त्यांच्याकडून होणारा हिंसाचार कमी केला पाहिजे. केंद्र सरकारच्या ‘ऍक्ट इस्ट’ म्हणजे पूर्वेकडील देशांशी संबंध वाढवण्यासाठी या भागात प्रचंड प्रमाणामध्ये रस्ते, रेल्वेमार्ग, विमानतळ तयार होत आहे. ईशान्य हिंदुस्थानातून जाणारे रस्ते हे म्यानमार, थायलंड आणि इतर साऊथ ईस्ट एशियाच्या देशांमध्ये पोहोचणार आहेत. ज्यामुळे या भागात पर्यटन वाढेल आणि आर्थिक प्रगतीचा वेग वाढण्याची शक्यता आहे.