रामदास फुटाणे

मेधा पालकर

पुस्तकात दडून बसलेली कविता रसिकांच्या हृदयापर्यंत पाहोचविणारे, राजकीय सद्यस्थितीवर मार्मिक भाष्य करणाऱया भाष्यकविता म्हणजेच वात्रटिकांमधून कोपरखळया मारणारे प्रसिध्द वात्रटिकाकार रामदास फुटाणे येत्या १४ एप्रिल रोजी वयाच्या ७५ व्या वर्षात पदार्पण करीत आहेत. सर्वांच्या या लाडक्या ‘नानां’ची अमृतमहोत्सवी सुरुवात खास पुणेरी थाटात साजरी केली जात आहे. वर्षभर विविध कार्यक्रमांची जोरात आखणी करण्यात आली असली तरी, पुण्यात त्यांचा सत्कार आणि रसिकांशी मुक्तसंवाद होणार आहे. त्यानंतर नानांनी ज्या चित्रपटाची निर्मिती केली आणि तो खूप गाजला असा ‘सामना’ चित्रपट रसिकांना दाखविण्यात येणार आहे. रामदास फुटाणे हे मूळचे नगर जिह्यातील जामखेडचे. १९६१ ते १९७३ या काळात कला किद्यालयात शिक्षक म्हणून त्यांनी १२ वर्षे नोकरी केली.  त्याचवेळी त्यांचा ‘कटपीस’ हा हिंदी कवितांचा संग्रह प्रसिध्द झाला. त्यानंतर ‘सफेद टोपी, लाल बत्ती’, ‘चांगभलं’ हे मराठी कवितासंग्रह प्रसिद्ध झाले. १९९७ साली त्यांच्या ‘भारत कधी कधी माझा देश आहे’ या कवितासंग्रहाने वेगळीच कलाटणी त्यांच्या आयुष्याला मिळाली. या कवितांचे जाहीर कार्यक्रम सादर होऊ लागले तशी रसिकांची दादही त्याला मिळत गेली. पुढे  फोडणी, कॉकटेल हे मराठी ककितासंग्रह प्रसिध्द झाले. रामदास फुटाणे हे बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व. कविता, वात्रटिका, चित्रपटाचे लेखन, निर्माते, दिग्दर्शनाबरोबरच त्यांचा राजकीय क्षेत्रातील आमदारकीपर्यंतचा प्रवास मोठा आहे. त्यांनी साहित्य, कला, राजकीय क्षेत्रात मुक्त संचार केला. रामदास फुटाणे यांची निरीक्षणशक्ती आणि सर्वांमध्ये मिसळून वेगळेपण शोधण्याची कलाच त्यांना भाष्यकवितांसाठी उपयोगी पडत गेली. पाना- फुलांच्या कवितांपेक्षा त्यांनी राजकीय प्रसंग, वातावरणातील कविता सादर करणे  पसंद केले. त्यातूनच त्यांचा एक रसिकवर्ग निर्माण झाला. फुटाणे नेहमी सांगतात, वात्रटिका हा कविवर्य मंगेश पाडगावकर यांचा शब्द. वात्रटिका या खऱया तर भाष्य कविता आहेत. त्या सोप्या आणि चटकन भिडतात. चार ओळींची वात्रटिका लिहिणे हे सोपे नाही. त्यासाठी ४० ओळी लिहाव्या लागतात, त्यातून 4 ओळी तयार होतात. कोणतीही घटना सोप्या पध्दतीने आणि शक्यतो व्यक्तीचे नाव न घेता ही भाष्यकविता  मांडली जाते. ग्रामीण भागातील आणि नवकवींना काव्यसंमेलनात हक्काचे व्यासपीठ मिळवून देण्यासाठी नानांचे योगदान मोठे आहे. आज अनेक कवी त्यातूनच तयार झाले. साहित्यातील त्यांची ही घोडदौड सुरू असतानाच त्यांचे एकीकडे चित्रपटाचे लेखन सुरू होते. त्यांनी १९७५ साली निर्मिती केलेला ‘सामना’ चित्रपट प्रचंड गाजला. आजही या चित्रपटाचे गारूड रसिकांच्या मनावर आहे. त्याचबरोबर सर्कसाक्षी या चित्रपटाची पटकथा, निर्मिती, दिग्दर्शन त्यांनी केले. पुढे सुर्वंता अशा चित्रपटांचे दिग्दर्शन त्यांनी केले. त्यांच्या सामना चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार, फिल्म फेअर ऍवॉर्ड, राज्य पुरस्कार आणि १९७५ साली बर्लिन येथील आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवासाठी याची निवड झाली.सर्कसाक्षी चित्रपटाची  बेंगलोरच्या इंडियन पॅनोरमासाठी आणि हाँगकाँग येथे झालेल्या पाचक्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सकासाठी निवड झाली होती. सुर्कंता चित्रपटाला  उत्कृष्ट ग्रामीण चित्रपटाचा १९९५चा राज्य पुरस्कार आणि १९९५चा उत्कृष्ट चित्रपटासाठीचा कालनिर्णय पुरस्कार; उत्कृष्ट दिग्दर्शनाचा १९९९५चा कसंत जोगळेकर पुरस्कार मिळाला. रामदास फुटाणे यांच्या ‘भारत कधी कधी माझा देश आहे’ या काव्यसंग्रहाचा शिकाजी किद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमात समाकेश करण्यात आला. तर ‘फोडणी’ला महाराष्ट्र सरकारचा बालककी पुरस्कार , गोका कला अकादमीचा काक्यहोत्र पुरस्कार मिळाला आहे. रामदास फुटाणे यांना प्रसिध्द कलावंत दादा कोंडके, निळू फुले, भालजी पेंढारकर, विजय तेंडुलकर यांचा सहवास लाभला. प्रत्येकामध्ये असलेले वेगळेपण जवळून अनुभवता आले. गेली १२ वर्षे त्यांनी कला शिक्षक म्हणून काम केले. पुढे काँग्रेस पक्षाचे आमदार म्हणूनही निवडून आले. भाष्य कविता कशी सुचते हे सांगताना फुटाणे म्हणतात, मी खूप निरीक्षण करतो, सर्व पक्षातील व्यक्तींशी माझी मैत्री आहे. राजकीय व्यक्ती नीट माहिती हवी, महाराष्ट्रातील प्रवाह तुम्हाला माहिती असले पाहिजे.  ट ट आणि प प लिहून चालत नाही. भाष्यकवितांमध्ये आशय महत्त्वाचा असतो. विसंगती नेमकी शोधता आली तर उत्तम भाष्यकविता तयार होते. हिंदी कविता ऐकूनच आपण भाष्यकवितांकडे वळालो. कीर्तन ऐकणे, ग्रंथालयात खूप वेळ देणे आणि तर्कशुध्दीने विचार करणे यामुळेच कवितांचा प्रवास करू शकलो असे रामदास फुटाणे सांगतात. कोपरखळया मारणाऱया वात्रटिकांइतक्याच त्यांच्या कविता हृदयाला भिडतात. त्यांचा कवितांचा प्रवास सुरू असतानाच आपल्या  पंचाहत्तरीतील पदार्पणानिमित्त वर्षभर आत्महत्याग्रस्त शेतकऱयांच्या भागात जाऊन कवितांचे कार्यक्रम करून, त्यांची मानसिकता बदलविण्याचे काम रामदास फुटाणे करणार आहेत. आता
१४ एप्रिलपासूनच त्यांच्या या कार्यक्रमाची सुरुवात होत आहे. महाराष्ट्राच्या विविध भागातील कवींची फौज त्यांच्यासोबत आहे. आत्महत्या घडून गेल्यानंतर चित्रपट किंवा कविता लिहिण्यापेक्षा शेतकऱयांना आत्महत्येपासून परावृत्त करण्यासाठीची जनजागृती कवितांमधून ते करणार आहेत.