ताजमहाल नष्ट होऊ देणार का?

>>अरुण निगुडकर<<

[email protected]

मोगल इतिहासाचे तज्ञ असलेले आर. नाथ यांनी ताजमहालचा पाया, यमुनेतले वाढते प्रदूषण, अक्षम्य शासकीय हेळसांड या विषयांवर वारंवार जनजागृती केली. इतिहास, पुरातत्व, भूगर्भ क्षेत्रातील हिंदुस्थानी व पाश्चात्य वास्तुतज्ञाच्या मते गेल्या ४० वर्षांत असे कुठलेही प्रयत्न, अहवाल यांचा सखोल अभ्यास शासनाने केला नाही. करून घेतला नाही म्हणूनच सर्वोच्च न्यायालयाने तिसऱ्यांदा केंद्राला फटकारले. मनात विचार येतो अमेरिका व पाश्चात्य देशात अशी दिरंगाई खपवून घेतली असती काय?

ताजमहाल नष्ट करायचा आहे का? ही बातमी नुकतीच अनेक वृत्तपत्रांत आली. सर्वोच्च न्यायालयाने केंद्र सरकारला ही विचारणा करताना ताजची दुरवस्था पाहा या शब्दांत आपली नापसंती व्यक्त केली आहे. इतिहास व पुरातत्वाशी संबंधित सर्व व्यक्ती, संस्था, गेली ४० वर्षांहून अधिक काळ ताजच्या स्वास्थ्याबद्दल चिंता व्यक्त करीत आहेत. एक जागतिक आश्चर्य इथे शेवटच्या घटका मोजत आहे

न्यायमूर्ती मदन लोकूर आणि दीपक गुप्ता यांच्या खंडपीठासमोर ही सुनावणी झाली. पर्यावरणतज्ञ एम. सी. मेहता यांनी दाखल केलेल्या याचिकेवर ही सुनावणी सध्या सुरू आहे. सर्वोच्य न्यायालयाने केंद्राला असं का फटकारावं? केंद्राचं असं नक्की काय चुकलंय?

ताजमहाल हे हिंदुस्थानचं एक जागतिक आश्चर्य असूनही त्याची अक्षम्य हेळसांड होते आहे. आज ताज अशा अवस्थेला पोहोचला आहे की त्याची दुरुस्ती, देखभाल जर केंद्राने लगेच हाती घेतली नाही तर ताज यमुना नदीत कधी कोसळेल हे कळणारही नाही. सुप्रीम कोर्टाने याही अगोदर दोन वेळा म्हणजे ऑक्टोबर २०११ मध्ये संबंधित खात्यांना  अहवाल सादर करण्याचे आदेश दिले होते. ब्रिटिश म्युझियम, ब्रिटिश मीडिया रिपोर्ट, डेली मेल यांचे संशोधक पथक हिंदुस्थानात त्यावेळी आले होते. ताजचे सात मजले, तळमजला, खजिनाकोठी, ढासळलेला दक्षिण काठ, आग्रा किल्ल्याकडे जाणारा मार्ग, ताजअंतर्गत दालने जोडणारे गुप्त मार्ग त्यांनी पाहिले. त्याचे अहवाल त्यांनी ब्रिटिश शासनाला दिले. डेली मेलचे जेम्स टॅपर (James Tapper) यांनी एक लेखमाला लिहून ताजची अंतर्गत व बाह्य दुरवस्था जगाच्या नजरेला आणली. नाथराम (Natharam) कोह एब्बा (Koha Ebba) वायने बेगली (Wayne Begley) अशा विद्वानांना त्यान्च्या संशोधनात काय आढळलं?

ताजच्या अंतर्गत पाणी वाहून नेणारी व्यवस्था, स्वच्छ पाणी आंत घेणारी व सांड पाणी बाहेर काढणारी अशा स्वरूपात विभागली गेली. त्यानुसार यमुना नदीत कमी अधिक उंची व योग्य अंतर राखून पाणी आत बाहेर करता येई. सांडपाणी बाहेर काढताना ते स्वछ पाण्यात मिसळले जाऊ नये यासाठी स्वच्छ पाणी वाहणारे नळ तांब्याचे तर सांडपाण्याच्या नाल्या पक्क्या बांधणीच्या आढळल्या आहेत. या सर्वांची तजवीज मुख्य इमारत व इतर इमारती प्रत्यक्ष बांधायला सुरुवात करण्याअगोदर केली गेली. मातीचे नळ ०.२५ मीटर व्यासाचे जमिनीखाली १.८ मीटर खोल आढळले आहेत.

ताजच्या जलवाहन व्यवस्थेचे साम्य सरस्वती-सिंधू संस्कृतीच्या प्राचीन वसाहतींच्या नागरी पाणी व्यवस्थापनाशी (मोहेंजोदारो- हरप्पा) साम्य दर्शविणारे आहे. त्यामुळे ताजची भारतीयता आम्ही विसरू शकणार नाही. ब्रिटिश काळात ही व्यवस्था नियमितपणे तपासली जात होती. ताजचे सर्व मजले धुतले जात होते. त्यावेळी नगरपालिकेचे एखादे खाते स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असावे ताजची नियमित स्वछता केरकचरा सफाई जिने, पॅ सेजेस यासह केली जाई, विशेषतः आज ताजअंतर्गत जी शेकडो दालने आहेत, खजिनाकोठीत (२४) तिथे हवा व प्रकाशाची सोय नसताना मोगलकाळी तिथे काय ठेवले जाई हे कळू शकत नाही. आज ती सर्व दालने व मधल्या पॅसेजेस कुलूपबंद असल्याने तिथे कुणालाही प्रवेश नाही. ताज बघायचा म्हणजे निश्चित काय? फक्त चौथ्या मजल्यावरची दर्शनी थडगीच ना? तीदेखील फक्त २० मिनिटे, नंतर दुसरा ग्रुप.

ताज आतून स्वतंत्रपणे पर्यटकांना व संशोधकांना दाखवला जात नाही. सगळे मजले कुलूपबंद (१९७१ पासून ) आहेत. १९७२ साली यमुनेला पूर आला. पाणी ताजच्या चौथ्या मजल्याच्या प्लॅटफॉर्मपर्यंत चढले व काही तासात ते आपोआप ओसरून गेले. आग्रा शहर त्यावेळी तीन दिवस तुंबलेल्या पाण्याखाली बुडालं. मात्र ताज पूर्वकालीन जलयंत्रणेच्या कार्यक्षमतेमुळे शाबूत राहिला आणि आधुनिक व्यवस्थापनाखालचे आग्रा शहर र्रोगग्रस्त झाले हे त्यावेळी लक्षात आले. पण पुढच्या ४० वर्षांत ही जलवाहनव्यवस्था निकामी झाली. पाण्याचा निचरा न होण्याची जी कारणे आहेत त्यात.

१) मथुरा नदीवरील रिफयनरीमधील विषारी उत्सर्जन यमुना नदीत सोडण्यामुळे प्रदूषण होते. यमुनेच्या काठावरच्या अनधिकृत चर्मोद्योगातील शेकडो छोटे व्यवसायिक मृत जनावरांचे टाकाऊ अवशेष यमुनेत सोडतात. हे सांडपाणी, घाण कुठलीही प्रक्रिया न होता यमुनेत जात असल्यामुळे भयंकर प्रदूषण होते, परिणामी गाळ शोषून घेण्याची दक्षिण काठाची धारणाशक्ती संपली आहे.  ताजवर याचा विपरीत परिणाम होतो आहे. आता ताज पूर्वीसारखा पांढराशुभ्र दिसत नाही. त्यावर काळसर पिवळी पुटे चढली आहेत.

मोगल इतिहासाचे तज्ञ असलेले आर. नाथ यांनी ताजमहालचा पाया, यमुनेतले वाढते प्रदूषण, अक्षम्य शासकीय हेळसांड या विषयांवर वारंवार जनजागृती केली. इतिहास, पुरातत्व, भूगर्भ क्षेत्रातील हिंदुस्थानी व पाश्चात्य वास्तुतज्ञाच्या मते गेल्या ४० वर्षांत असे कुठलेही प्रयत्न, अहवाल यांचा सखोल अभ्यास शासनाने केला नाही. करून घेतला नाही म्हणूनच सर्वोच्च न्यायालयाने तिसऱ्यांदा केंद्राला फटकारले. मनात विचार येतो अमेरिका व पाश्चात्य देशात अशी दिरंगाई खपवून घेतली असती काय?

ब्रिटिश संशोधकांनी ताजच्या मूळ पायाखाली १८फूट खोलीपर्यंत एबनी व साग वृक्षाची संरक्षक भिंत सभोवार उभारली गेल्याचा उल्लेख केला आहे. ज्या कुणी ती उभारली त्यामुळे यमुनेचे प्रदूषित पाणी ताजच्या बुडाखाली जोपर्यत पोहोचत नव्हते तोपर्यंत ताज व अंतर्गत जलवहन व्यवस्था व यंत्रणा सुरक्षित राहिली. ब्रिटिश काळापासून ताजची अंतर्गत झाडलोट, सफाई नियमित होत होती १९७१ नंतर मात्र ताजची इतर प्रवेशद्वारे, आतली दालने कुलूपबंद झाली. पूर्वापार चालत आलेली सफाई यंत्रणा (खाती ) बहुदा बंद झाली.

कर्मचारी सेवामुक्त झाल्यावर नवीन भरती बहुदा झाली नसावी मग ताजमहाल आतून स्वच्छ कसा राहणार? यमुना प्रदूषणामुळे कोरडी पडत चालल्याने एबनी वृक्षाच्या संरक्षक भिंतीला मजबुतीसाठी हवा असणारा दमट ओलसरपणा नाहीसा झाला. घट्ट चिखलाचा थर चहुबाजूने भिंतीला आवळत गेल्याने लाकूड कमकुवत बनले. अनेक ठिकाणी फळ्या मोडून पडल्या. परिणामी घाण पाणी ताजच्या तळमजल्यापासून वर सरकत डबक्यांच्या स्वरूपात कुठे कुठे साठत गेले असावे अस संशोधकांना वाटते. ताजच्या सध्याच्या दुरवस्थेची ही कारणमीमांसा आहे.

ओएनजीसी, मुंबई पोर्ट ट्रस्ट यांच्याकडे गाळ काढणारी व खडक फोडणारी यंत्रणा आहे. केंद्राने त्याची मदत घेऊन यमुनेचा तळ, ताजची मागची बाजू, सातव्या मजल्याच्या तळाची पाहणी त्वरित युद्धपातळीवरून करणे गरजेचे आहे.