हसीनांचा विजय हिंदुस्थानसाठी सुसंधी

2
hasina-bangladesh

>> डॉ. शैलेंद्र देवळाणकर

नेपाळ, पाकिस्तान, श्रीलंका, भूतान या हिंदुस्थानच्या शेजारच्या देशांमध्ये मागील काळात झालेले सत्ताबदल हे हिंदुस्थानची चिंता वाढवणारे ठरले. तशातच अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी सीरिया आणि अफगाणिस्तानातून सैन्यमाघारीचे सूतोवाच केल्यामुळे ‘इसिस’ आणि तालिबानच्या कारवाया वाढण्याच्या शक्यता बळावल्या आहेत. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत बांगलादेशात पुन्हा एकदा शेख हसीना यांचे सरकार सत्तेत येणे हा हिंदुस्थानला एक मोठा दिलासा आहे. बांगलादेशात लोकशाही स्थिरावत असून हा देश आता विकसनशील राष्ट्र म्हणून पुढे येत आहे ही हिंदुस्थानसाठी एक संधी आहे. ती गमावणे म्हणजे चीनला आयता घास देणे ठरेल.

बांगलादेशात नुकत्याच पार पडलेल्या सार्वत्रिक निवडणुकांमध्ये अवामी लीगच्या शेख हसीना या प्रचंड बहुमत मिळून विजयी झाल्या आहेत. 300 सदस्य संख्या असलेल्या बांगलादेशच्या संसदेमध्ये 288 जागांवर त्यांना विजय मिळाला आहे. हा विजय बांगलादेशच्या इतिहासातील सर्वात ऐतिहासिक स्वरूपाचा आहे. शेख हसीना तिसऱयांदा बांगलादेशच्या पहिल्यांदा पंतप्रधान झाल्या आहेत.

बांगलादेशातील या निवडणुकांकडे जगाचे लक्ष लागले होतेच; पण हिंदुस्थानचेही लक्ष लागले होते, याचे कारण गेल्या काही महिन्यांमध्ये हिंदुस्थानच्या शेजारील देशांमध्ये ज्या सार्वत्रिक निवडणुका झाल्या आहेत, त्यामध्ये धक्कादायक निकाल आले होते. नेपाळमध्ये सध्या साम्यवादी शासन सत्तेत आले आहे. भूतानमध्ये सत्तांतर होऊन पूर्वी हिंदुस्थानला सकारात्मक असलेले सरकार जाऊन एक अनोळखी शासन आले आहे. श्रीलंकेत राजकीय अस्थिरता निर्माण झाली आहे. दुसरीकडे चीनचा दक्षिण आशियात हस्तक्षेप वाढत असतानाच अफगाणिस्तानातून सैन्य काढून घेण्याचा निर्णय अमेरिकेने घेतला आहे. अशा एकंदर काळजी वाढवणाऱया वातावरणामुळे बांगलादेशात काय होईल आणि शेख हसीना यांना बहुमत मिळते की नाही हे पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे होते. शेख हसीनांना अँटीइन्कम्बन्सीचा फटका बसतो की काय अशी शंकाही उपस्थित करण्यात आली होती. कारण 2009 सालापासून शेख हसीना बांगलादेशच्या पंतप्रधान होत्या. गेल्या दहा वर्षांत त्यांनी जी धोरणे स्वीकारली त्यावर मतदान अवलंबून होते. या निवडणुकीचे वैशिष्टय़ म्हणजे, 2009 नंतर बांगलादेशात पहिल्यांदाच निवडणुका झाल्या असे म्हणता येईल. कारण 2014 मध्ये झालेल्या निवडणुकांवर विरोधी पक्षांनी बहिष्कार टाकला होता. त्यामुळे 153 जागांवर शेख हसीनांच्या पक्षाचे उमेदवार बिनविरोध निवडून आले होते. त्या निवडणुकीत शेख हसीना यांच्यावर मोठय़ा प्रमाणात आरोप झाले होते. यामध्ये मानवाधिकार उल्लंघनाचे आरोपही करण्यात आले होते. यावेळी मात्र निवडणुकीत विरोधी पक्षांनी सहभाग घेण्याचा निर्णय घेतल्यामुळेच निवडणूक चुरशीची होणार असे चित्र होते, पण ही चुरस न राहता अभूतपूर्व बहुमत मिळवत शेख हसीना यांचे सरकार सत्तेत आले आहे.

या विजयातून काही गोष्ट स्पष्ट होत आहेत. शेख हसीना यांनी गेल्या दहा वर्षांत देशाच्या आर्थिक विकासाची धोरणे स्वीकारली होती. त्यांना मतदारांनी प्रतिसाद दिला आहे. त्यांच्या कारकीर्दीत बांगलादेशचा आर्थिक विकास दर 7 टक्के राहिला आहे. लक्षावधी लोकांना गरिबीच्या विळख्यातून बाहेर काढणे शक्य झाले आहे. त्यांच्या आर्थिक विकासाच्या योजनांना मतदारांनी सकारात्मक प्रतिसाद दिला आहे. येत्या काळात विकसनशील देश म्हणून बांगलादेश पुढे येईल अशा शक्यता आता बळावल्या आहेत.

हिंदुस्थानच्या दृष्टीने ही घडामोड नक्कीच महत्त्वाची आहे. हिंदुस्थानचे 2009 नंतर बांगलादेशशी असणारे संबंध सुधारले आहेत. 2004-09 या काळात बांगलादेशात माजी पंतप्रधान खालिदा झिया आणि त्यांच्या बांगलादेश पार्टीचे शासन होते. त्या काळात बांगलादेशात मूलतत्त्ववाद प्रचंड वाढला होता. जमात ए इस्लामीसारख्या कडव्या संघटनेचे प्राबल्य वाढले होते. खालिदा झिया यांच्या काळात ईशान्य हिंदुस्थानातील फुटीरतावादी चळवळी, संघटना यांना बांगलादेशात आश्रय दिला गेला. या संघटना बांगलादेशच्या भूमीवरून हिंदुस्थानविरोधी कारवाया करत होत्या. 2009 मध्ये शेख हसीना यांनी पदभार स्वीकारल्यानंतर बांगलादेशच्या भूमीवरून होणाऱया हिंदुस्थानविरोधी कारवाया रोखल्या तसेच हिंदुस्थानातून बांगलादेशात पळून गेलेल्या फुटीरतावाद्यांना पकडून हिंदुस्थानच्या हवाली करण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. हसीना यांनी महत्त्वाच्या घटनात्मक सुधारणा घडून आणल्या. त्यातून त्यांनी बांगलादेशमधील लोकशाहीला मजबूत पाया प्राप्त करून दिला. 1971 मध्ये बांगलादेश स्वातंत्र्ययुद्धात ज्या लोकांनी पाकिस्तानला मदत केली होती, तसेच पाकिस्तानचे हस्तक म्हणून काम करून निष्पाप बांगलादेशी नागरिकांवर अत्याचार केले होते त्यांच्यावरचे खटले अनेक दशके प्रलंबित होते. ते शेख हसीना यांनी पूर्णत्वास नेले. त्यात दोषी असणाऱया जमात ए इस्लामीच्या तीन गुन्हेगारांना मृत्युदंडाची शिक्षा देण्यात आली. या निर्णयामुळे बांगलादेशातील वातावरण सकारात्मक झाले. मध्यमवर्गीय लोक त्यांच्या पाठीशी उभे राहिले.

शेख हसीना यांच्या या कामगिरीची भेट म्हणून हिंदुस्थानने 1971 पासून प्रलंबित असणारा लँड बॉर्डर ऍग्रीमेंट हा करार पूर्णत्वास नेला. जवळपास 30-35 वर्षे या कराराला आपल्याकडे विरोध होत होता, पण विद्यमान केंद्र सरकारने हा करार यशस्वीपणे पूर्ण केला. त्यामुळे बांगलादेश आणि शेख हसीना यांच्यासोबत हिंदुस्थानचे संबंध अधिक घट्ट झाले.

आताच्या निवडणुकीत शेख हसीनांचा पराभव होऊन बीएनपी या पक्षाची सत्ता आली असती तर मूलतत्त्ववादी घटकांच्या हातात सत्ता गेली असते. तसे झाले असते तर ती गोष्ट हिंदुस्थानसाठी अत्यंत चिंताजनक ठरली असती. कारण अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अलीकडेच अफगाणिस्तानातील अमेरिकन सैन्य परत बोलावण्याचा निर्णय घेतला आहे. या निर्णयामुळे अफगाणिस्तानात तालिबानचे वर्चस्व वाढणार आहे. अशा वेळी बांगलादेशात बीएनपी सत्तेवर आला असता तर पूर्वेकडील सीमावर्ती भागातही हिंदुस्थानची डोकेदुखी वाढली असती.

शेख हसीना यांच्या विजयाचा वापर हिंदुस्थानने करून घेणे आवश्यक आहे. आज बांगलादेश आर्थिक विकासाच्या टप्प्यावर आहे. हिंदुस्थानने बांगलादेशला आर्थिक मदत केली पाहिजे. हिंदुस्थानने म्यानमारला आपल्या ‘ऍक्ट ईस्ट’ पॉलिसीचा भाग बनवले तशाच पद्धतीने बांगलादेशलादेखील या पॉलिसीचा एक भाग बनवले पाहिजे. कारण ईशान्य हिंदुस्थानच्या विकासासाठी हिंदुस्थानला बांगलादेशशी चांगले संबंध ठेवणे आवश्यक आहे. अलीकडील काळात हिंदुस्थानने सागरी संपत्तीच्या विकासाचे बहुराष्ट्रीय प्रकल्प हाती घेतले आहेत. यामध्ये बांगलादेशचे सहकार्य आणि सहभाग महत्त्वाचा आहे. बीबीआयएन प्रकल्प, मोटार व्हेईकल ऍग्रीमेंट, हिंदुस्थान- बांगलादेश-म्यानमार- थायलंड असा रस्तेविकासाचा प्रकल्प यांसारख्या साधनसंपत्तीच्या विकासाच्या प्रकल्पांत हिंदुस्थानने बांगलादेशला सहभागी करून घेतले पाहिजे. मागील काळाचा विचार करता हिंदुस्थानकडून या प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीसाठी आर्थिक तरतूद वेळेवर होत नाही तसेच हे प्रकल्प रेंगाळत असल्याचेही दिसून आले आहे. बांगलादेशच्या आर्थिक विकासात भागीदार होण्यासाठी चीन जबरदस्त प्रयत्नशील आहे. चीनने बांगलादेशला भरभक्कम आर्थिक मदत देऊ केलेली आहे. चीनचा फास बांगलादेशभोवती आवळला जाऊ द्यायचा नसेल तर त्यांच्या विकासासाठी हिंदुस्थानला हातभार लावणे गरजेचे आहे. यासाठी हिंदुस्थानने ‘ऍक्ट ईस्ट’ पॉलिसीसाठी बांगलादेशला केंद्रस्थानी ठेवणे गरजेचे आहे. मेक इन इंडियाच्या माध्यमातून हिंदुस्थानात होत असणाऱया संरक्षण साहित्याच्या उत्पादनासाठी बांगलादेश ही उत्तम बाजारपेठ आहे. त्यादृष्टीनेही बांगलादेशचा वापर केला पाहिजे. शेख हसीना यांचा विजय ही हिंदुस्थानसाठी नववर्षातील नवी संधी आहे. या संधीचे सोने करण्यासाठी हिंदुस्थानने पावले टाकणे आवश्यक आहे.

(लेखक परराष्ट्र धोरण विश्लेषक आहेत.)