शोला जो भडके दिल मेरा धडके….

19

<< यादों की बारात >>        << धनंजय कुलकर्णी >>

भगवानदादांच्या नृत्यशैलीचं चित्रपटसृष्टीवरचं गारुड शाबूत असल्याचा दाखला अजूनही पाहायला मिळतो. ४ फेब्रुवारी हा दादांचा १५ वा स्मृतिदिन. यानिमित्त दादांच्या कार्यकर्तृत्वाचा घेतलेला वेध.  

मायानगरीतील बेहिशेबी दुनियेतील व्यवहार अनाकलनीय असतात. सामान्यातील असामान्यत्व टिपून यशोशिखरावर बसविणारी ही चमकती दुनिया एका क्षणात त्याला पुन्हा सामान्यत्व बहाल करते. मायानगरीतला हा जीवघेणा चढ-उतार कित्येक कलावंतांच्या पदरी येतो. आयुष्यातली ही खेळी पराभूत झाल्याने काही जण आयुष्यच संपवायला निघतात. पण यातही काही जिंदादिल, ताठ कण्याचे असतात जे पराभवाने विचलित न होता पुन्हा मार्गस्थ होतात.

आपल्या अनोख्या नृत्यशैलीने आणि स्टंटपटाने साऱ्या सिनेजगताला वेड लावणाऱ्या मा. भगवान या मराठी कलावंताचं आयुष्यदेखील याहून फार वेगळं नव्हतं. भगवान आबाजी पालव यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९१३ चा! घरची परिस्थिती बेतास बात. वडील गिरणी कामगार. मुलाने सिनेमासारख्या बेभरवशाच्या धंद्यात जावे हे त्यांच्या सनातनी आणि भोळ्याभाबड्या मनाला पटत नव्हते, पण भगवान तेव्हा इंडियन डग्लस मा. विठ्ठल यांच्या सिनेमातील स्टंटवर जाम फिदा होते. त्यांनी मोठेपणी सिनेमात जाऊन ‘स्टंट’ करायचे ठरवूनच टाकले होते. वडिलांनी मात्र त्यांना भरपूर व्यायाम करून पैलवान बनायचा सल्ला दिला होता. अखेर दोघांच्याही मनोकामना पूर्ण झाल्या. भगवानदादा हा अस्सल मर्दानी मराठी गडी! १९३० साली प्रदर्शित झालेला ‘बेवफा आशिक’ हा त्यांचा पहिला चित्रपट अर्थातच तो मूकपट होता. त्यानंतर मास्टर विठ्ठल, गणपतराव पैलवान, वसंतराव पैलवान या दोस्त मंडळींना घेऊन त्यांनी भरपूर स्टंट सिनेमे बनविले.

अमिताभ बच्चन यांच्या सिनेमातील सूडनाट्याला जी ‘क्रेझ’ होती किंबहुना त्याहून अधिक ती भगवानदादा यांच्या चाळीसच्या दशकातील सिनेमांना होती. प्रचंड मारझोड असलेले हे सिनेमे तसे बी किंवा सी ग्रेडचे असायचे, पण अशा सिनेमांना एक प्रकारचा वेगळा प्रेक्षकवर्ग लाभत असे. याचं दुसरं कारण असं, त्याकाळचे हिंदी सिनेमाचे हीरो हे तसे शामळू प्रवृत्तीचे असायचे. एकूणच नायिकेच्या प्रेमात पडायचे, तिच्यासाठी झुरायचे आणि त्यातच आयुष्याचा शेवट करावयाचा. अशी ‘देवदास’ प्रतिमा  असलेले पुचाट नायक  सर्वांना  थोडेच  आवडणार  होते? त्यामुळे भगवानदादा आणि अन्य कलावंतांच्या देमार सिनेमांना चिक्कार गर्दी असायची. बदला, बहाद्दूर, जलन, दोस्ती, शेक हॅंड, मतलबी, जिते रहो, भेदी बंगला, बचके रहना हे सिनेमे म्हणजे चाळीस आणि पन्नासच्या दशकातील एक वेगळा मार्ग चोखाळणाऱ्या प्रवृत्तीचे प्रतीक होते. त्याकाळातील इतर स्टंटपटाशी तुलना करता (फियरलेस नादिया-जोन कावस यांचे चित्रपट) भगवान यांच्या सिनेमात भावनाप्रधानता असायची, आईचं वात्सल्यमय कॅरेक्टर असायचं! त्यामुळे दादांच्या स्टंटपटाला सोशल सिनेमाचा कुटुंबवत्सल प्रेक्षकवर्ग लाभत असे. दादाचं नाव आणखी एका घटनेकरिता आठवलं जातं. १९४२ साली एका मराठी चित्रपटाच्या चित्रीकरणाच्या वेळी त्यांना सहकलाकार ललिता पवारच्या श्रीमुखात लगावून द्यायची असते. त्यांनी एवढी जोरात थप्पड लगावली की ललिता पवार यांच्या डाव्या डोळ्याला मोठी इजा झाली आणि पुढे आयुष्यभर त्यांचा डावा डोळा फडफडत राहिला. (अर्थात हा डोळा ललिताबाईंच्या अभिनयाचा अविभाज्य अंग बनला!)

लोकप्रियतेच्या लाटेवर असताना भगवान यांनी १९४२ साली जागृती पिक्चर्स  या बॅनरची व १९४७ मध्ये जागृती स्टुडिओची उभारणी केली. मात्र पुढे त्यांच्या गोडाऊनला आग लागून, ज्या सिनेमांनी दादाला वैभवाच्या शिखरावर नेले ते सर्व सिनेमे आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडले. रसिकांचं भाग्य थोर त्यात ‘अलबेला’ची प्रिंट सुखरूप राहिली. त्यामुळे आज भगवानदादांच्या स्टंट सिनेमाची आठवण इतिहासजमा झाली असली तरी त्यांच्या कारकीर्दीला ‘चार चाँद’ लावणारा ‘अलबेला’ शाबूत राहिला. मा. भगवानच्या ‘अलबेला’ने इतिहास घडविला. नृत्य संगीताचा अभिनव आविष्कार घडवीत हिंदुस्थानी सिनेमाला पहिला डान्सिंग  अॅक्टर मिळवून दिला. सोशल फिल्मद्वारे प्रथमच पडद्यावर आलेल्या दादांना प्रेक्षकानी स्वीकारले. पूर्वीच्या त्यांच्या सिनेमात नायिकेला फारसं महत्त्व नसायचं. त्यामुळे कोणतीही मुलगी चालून जायची, पण ‘अलबेला’ची गोष्टच निराळी होती. दादांनी नायिकेच्या भूमिकेकरिता गीताबालीला घेतले. सिनेमाचे कथानक तसे फारसे विशेष असे नव्हते. एक नाट्यवेडा, कलंदर घर सोडून परिस्थितीशी झुंजत आपले ध्येय साध्य करतो, पण कथानकाकडे प्रेक्षकांचं लक्ष गेलंच कुठे? त्यांना मिळाली एकाहून एक सुपरडुपर हिट गाणी आणि त्यावरील खास भगवान डान्स! सुरुवातीचेच ‘महफिल में मेरी कौन ये दिवाना आ गया दिवाना आ गया’ या गीतावर प्रेक्षक निहायत खूश होऊन दौलतजादा करू लागले. ‘बलमा बडा नादान रे’ या मुजरा गीताला दादांनी चक्क प्रेमगीत बनवून त्या पद्धतीने पिक्चराईज केले. ‘शाम ढले खिडकीतले तुम सिटी बजाना छोड दो ‘ या गीताने तर छेडछाडवाल्या गीतांचा आरंभ केला.’ ओ बेटाजी किस्मत कि हवा कभी नरम कभी गरम’ या गीतातील भांड्यांचा आवाज टाकण्याची कल्पना पूर्णत: दादाची होती. ‘भोली सूरत दिल के खोटे नाम बडे और दर्शन छोटे ‘ आणि  ‘शोला जो भडके दिल मेरा धडके’ या गाण्याने पुढच्या तीन पिढ्या नादावल्या. ‘मेरे दिल कि घडी करे टिक टिक जब बजे रात के बारा हाय तेरी यादने मारा’ हे गाणंदेखील मस्त जमून आलं होतं. सिनेमातील अंगाई गीत सर्वात लोकप्रिय ठरले.  ‘धिरेसे आजारे आखियन में निंदिया धिरेसे आजा’ या लताच्या अंगाई गीताने आजही सर्वोत्कृष्ट स्थान कायम ठेवले आहे. यातील ‘शोला जो भडके’ हे गीत सिनेमाच्या अगदी शेवटी येते. खरं तर नायक-नायिकांचे मिलन झाल्यावर सिनेमा संपायला हवा, पण नेमकं त्याच क्षणी हे गीत चालू होते. हा जुगार दादा खेळले कारण त्यांचा त्यांच्या कर्तृत्वावर  विश्वास होता. गाणं सुरू होतं आणि आख्खं थिएटर नाचू लागतं. गीतकार राजेंद्र कृष्ण आणि संगीतकार सी रामचंद्र यांच्या कारागीरीचा हा सर्वोच्च बिंदू ठरला. अण्णांनी संगीतात बोंगो  ड्रम, बेंजो, क्लॅरोनेट, ट्रम्पेट, सॅक्सो  फोन ही सारी पाश्चात्य वाद्ये वापरली होती. याचाच अर्थ हिंदुस्थानी सिनेमात  खऱया अर्थाने पाश्चात्य संगीत आणि डान्स रुजविण्याचे काम भगवानदादांच्या ‘अलबेला’ने केले.

भगवानदादा यांचं ‘अलबेला’चं हे यश मात्र शापित ठरलं. त्यानंतर त्यांनी कितीतरी सिनेमे बनवले. झमेला, करभला, लाबेला, शोला जो भडके, रंगीला … पण एकालाही यश मिळाले नाही. सिनेमा निर्मिती उद्योगात हात पोळून घेतल्यावर भगवानदादांनी काळाची पावलं ओळखली आणि आपलं लक्ष पूर्णपणे ‘डान्स’वर केंद्रित केलं. पुढे कित्येक हिंदी आणि मराठी सिनेमांत ते नाचू लागले. आपल्या दादा कोंडकेंसोबतही छान जोडी जमली होती. (आठवा गंगू तारुण्य तुझं बेफाम.) खरं तर डान्स हाच त्यांचा ‘प्लस प्वाइंट’  होता. नाचता नाचता हळुवारपणे अलगद खांदे उडविण्याची त्यांची अफलातून शैली प्रचंड लोकप्रिय ठरली. चोरी चोरी, झनक झनक पायल बाजे या सिनेमातील त्यांच्या भूमिका गाजल्या. दादा सिनेमे बनवत गेले, पण त्यांना अलबेलानंतर पुन्हा काही यश मिळालं नाही. वैतागून त्यांनी ‘अलबेला’चे हक्क रणजित बुधकरांना विकून टाकले आणि काय आश्चर्य पहा १९५१ साली प्रदर्शित झालेला ‘अलबेला’ १९७५ साली रणजित बुधकरांनी पुन्हा एकदा रिलिज केला आणि तब्बल २४ वर्षांनंतरही ‘शोले’ला टक्कर देत अलबेला पुण्या-मुंबईत सुपरहिट ठरला.

आज स्मृतिदिनाच्या निमित्ताने भगवानदादांना आठवताना त्यांचा सारा जीवनलेख नजरेसमोर येतो. दादरच्या ज्या लल्लूभाई मेंशनमध्ये ते राहात होते त्या भागात त्यांचा जबरदस्त बोलबाला होता. कोणत्याही धर्माचा समारंभ दादांशिवाय पुरा होत नसे. एकेकाळी एका स्टुडिओचे मालक असलेले दादा बंगला, गाडी असे सर्व काही ऐश्वर्य उपभोगत होते. पुढे काळ बदलला. दादा डेली पेड आर्टिस्ट म्हणून नवोदित कलाकारांसमवेत वावरू लागले. अहंकाराची अजिबात बाधा नसलेले दादा होते. ऐश्वर्य आणि गरिबी त्यांनी एकाच मापात मोजली. कित्येक कलाकाराची आयुष्यं त्यांनी घडवली. (आनंद बक्षी यांना पहिली संधी त्यांनीच दिली) हिंदुस्थानी सिनेमातील त्यांचे ‘कॉंन्ट्रिब्युशन’ यशाची मोजपट्टी लावली तर त्या अर्थाने कदाचित कमी असेल, पण त्यांच्यामुळेच पहिला डान्सिंगस्टार मिळाला हे कसे विसरता येईल? ज्या लल्लूभाई मेंशनमध्ये ते लहानपणापासून राहात होते तिथेच त्यांच्या जीवनाची अखेर झाली. ४ फेब्रुवारी २००२ रोजी. जिथून त्यांनी प्रवास सुरू केला तिथेच आयुष्याच्या अखेरीस येऊन विसावले. अजब न्याय वर्तुळाचा!

 

आपली प्रतिक्रिया द्या