सुहाना सफर – गोऱ्या रंगाची रंगलालसाव

332
  • समीर गायकवाड

मानवी मनाला बाह्य सौंदर्याची सातत्याने भुरळ पडत राहते. त्यातही गोऱ्या रंगाचे जास्तच अप्रूप. या रिअल लाईफमधल्या गोऱ्या रंगाच्या आकर्षणाचे प्रतिबिंब बॉलीवूडच्या रील लाईफमध्येही उमटलेले आहे. चित्रपट गीतांच्या माध्यमातून याचा घेतलेला हा धांडोळा.

नुकतेच काही दिवसांपूर्वी केंद्र सरकारने जाहीर केले की, देशभरातील रंगवर्धनाचा वा रंगछटावर्धनाचा दावा करणाऱ्या उत्पादनांच्या सर्व प्रकारच्या सर्व भाषांतील जाहिरातींवर बंदी घालण्यासाठी एका अभ्यास गटाची नियुक्ती केली जाऊन त्याअंतर्गत तीन महिन्यांत निर्णय घेतला जाईल. खरे तर रंग हा त्वचेत असणाऱ्या लेयर्समधील मेलॅनिन या घटकामुळे निश्चित असतो. दिसणं हे दुय्यम असून कर्तृत्व महत्त्वाचे आहे. सौंदर्य हे बाह्यांग झाले; अंतरंग महत्त्वाचे. तरीही मानवी मनाला बाह्य सौंदर्याची सातत्याने भुरळ पडत राहते. त्यापायी तो नानाविध क्लृप्त्या लढवत राहतो. वाटेल ते उपाय करत राहतो. अफाट पैसा तो यावर उधळत राहतो. तितका पैसा पोटासाठी व ज्ञानार्जनासाठी वापरला गेला तरी अनेक आश्चर्यकारक बदल संबंधितांच्या जीवनात घडू शकतात. केवळ सामान्य माणसेच या वेडात गुंतलेली असतात असे नव्हे, मायकेल जॅक्सनसारख्या प्रतिभावंत कलावंतालाही आपल्या कृष्णवर्णाचा तिटकारा वाटतो आणि त्या श्वेतवर्णाच्या मोहापायी तो स्वतःचे आयुष्य नरकात लोटून देतो. हे सारे अनाकलनीय वाटत असले तरी त्यामागे कारणीभूत आहे ती वरवर गोरं दिसण्याची भयानक आणि विकृत लालसा.

चित्रपटसृष्टी हे तर मायावी जग, इथे तर याचे इफेक्ट आणि साईड इफेक्ट, दोन्ही दिसतात. जास्तीत जास्त देखणं दिसण्याचा जीवघेणा संघर्ष इथे अविरत सुरू असतो. रिअल लाईफमधल्या गोऱ्या रंगाच्या आकर्षणाचे प्रतिबिंब बॉलीवूडच्या रील लाईफमध्येही उमटलेले आहे. हिंदी चित्रपटातील गीतांचा प्रवास याचा साक्षीदार आहे. रंगाचे हे गायन उत्कटही आहे आणि रंजकही आहे. त्याचाच हा धांडोळा.

मूकपटाचा जमाना गेला ते दशक होते एकोणीसशे चाळीसचे. या दशकात अधिकतर चित्रपट मायथॉलॉजिकल कंटेन्टचे होते. त्यामुळे प्रेमकथा वगैरेंना फारसा स्कोप त्यात नव्हता. पन्नासच्या दशकात मात्र प्रेमकथांचे वारे वाहू लागले. मात्र त्यात आदर्शवाद होता. तरीही सौंदर्यदृष्टी तीच होती, पूर्वापार चालत आलेली गौरवर्णाच्या आकर्षणाची ! १९५० मध्ये अशोक कुमार, नलिनी जयवंत या त्या काळच्या सुपरहिट जोडीचा ‘समाधी’ चित्रपट आला होता. बॉक्स ऑफिसवर त्याने तुफान कल्ला केला होता. सी. रामचंद्र यांनी संगीत दिलेलं आणि अमीरबाई कर्नाटकी व लता मंगेशकरांच्या आवाजातले ‘गोरे गोरे ओ बांके छोरे, कभी मेरी गली आया करो..’ हे गाणं खूप गाजलं. ते अजूनही ऑर्केस्ट्रात वाजवले जाते हे विशेष. यातल्या आपल्या प्रियकराचा उल्लेख ‘गोरे गोरे बांके छोरे’ आपल्या कुणाला कधीच खटकला नाही!

१९६३ ला नूतन आणि धर्मेंद्रच्या ‘बंदिनी’मध्ये ‘मोरा गोरा अंग लई ले मोहे शाम रंग दई दे’ हे अवीट गोडीचे गाणं होतं. ‘बंदिनी’ हा बिमल रॉयच्या मास्टरपीसपैकी एक मानला जातो. सामाजिक भाष्य करणाऱ्या या चित्रपटात आयडीयल रोमँटिसिझम होता. गुलजारसारख्या कसलेल्या गीतकारानेदेखील गोऱ्या रंगाचे केलेलं आकलन खूप देखणं आहे. यात नायिका सांगते की, माझा गोरा रंग काढून घे आणि शाम रंग बहाल कर जेणेकरून मी या अंधारात ओळखू येणार नाही. किती सुंदर मांडणी होती या गाण्याची! या गीतात सावळ्या रंगाची वेगळी छटा पाहायला मिळते. हे गीत पडद्यावर नूतनने खूप छान साकारले होते. त्यानंतर पुढचे दशक आले.

आता कृष्णधवल सिनेमांची सद्दी संपली होती. नवे नायक, नायिका आल्या. नवे संगीतकार गीतकार आले आणि पाहता पाहता रुपेरी पडदा इस्टमनकलर झाला अन् त्यावर नानाविध रंग उसळून आले. यातला प्रेमरंग अधिक गहिरा होता. या दशकापासून तर सौंदर्यप्रसाधनाला जास्त महत्त्व आले. कारण फिल्मी आदर्शवाद आता संपुष्टात आला होता आणि त्या जागी काल्पनिक, उथळ मनोरंजक व काहीशा बाजारू कथांनी पडदा व्यापला. सत्तरच्या दशकात राजेश खन्नाचा बोलबाला होता. अपऱ्या नाकाच्या, गोबऱ्या गालाच्या मुमताजसोबत त्याची जोडी जास्त जमली होती. १९७४ मध्ये तिच्या सोबतच्या ‘रोटी’ चित्रपटात किशोर-लताच्या आवाजातले ‘गोरे रंग पे ना इतना गुमान न कर..’ युगुल गीत खूप गाजले होते. यातला नायक तिला टोमणे मारतो की, गोरा रंग हा काही दिवसांचाच असून तो कधी न कधी ढळणारच आहे, तेव्हा त्यावर मिजास करू नकोस! गोऱ्या रंगाची भलावण आणि निर्भर्त्सना हे दोन्ही घटक या गाण्यात होते.

दरम्यानच्या काळात १९६५मध्ये आलेल्या मनोज कुमारच्या सस्पेन्स थ्रिलर ‘गुमनाम’मध्ये मेहमूदने प्रचंड धुमाकूळ घालत ‘हम काले है तो क्या हुवा ?’ गाताना गोऱया रंगाची पिसे काढली होती! हैदराबादी स्टाईलमधला हा काळ्या रंगाचा जश्न पब्लिकला इतका आवडला की, तिथून पुढे मेहमूदसाठी साँग सिच्युएशन तयार ठेवली जाऊ लागली. यातलं काळ्याचं साभिनय सादरीकरण वर्मावर बोट ठेवणारं होतं हेही महत्त्वाचे होते. रफींच्या एका वेगळ्या शैलीचा या गीताने इंडस्ट्रीला परिचय झाला हेही विशेष! १९७८ मधल्या राज कपूरच्या ‘सत्यम शिवम सुंदरम’ मध्ये पद्मिनी कोल्हापुरेवर चित्रित केलेलं एक भजन होतं – ‘यशोमती मैया से बोले नंदलाला, राधा क्यों गोरी, मै क्युं काला?’ यावरचे यशोदेचे उत्तर खूप अर्थपूर्ण होते. रंगांचा खरा अर्थ कसा लावावा याचा देखणा दृष्टिकोन या गाण्यात होता.

राजेश खन्नानंतरचे दशक होते अँग्री यंग मॅन अमिताभचे. त्याने इंडस्ट्रीचा चेहरामोहरा बदलताना ट्रेंडही बदलला. १९८२ मधल्या ‘देशप्रेमी’त हेमा अमिताभवर चित्रित केलेल्या एका गीताचे बोल होते, ‘गोरे नही हम काले सही… हमसा एक नही…’ अर्थात हे गीत चित्रपटातील गोऱ्या इंग्रजांना फाट्यावर मारण्यासाठी प्रस्तुत केलेलं होतं. अमिताभच्या ‘गिरफ्तार’मध्ये (१९८५) दाक्षिणात्य अभिनेत्री माधवीवर चित्रित केलेलं एक गाणं होतं ‘धूप में निकला ना करो रूप की रानी, गोरा रंग काला न पड जाये..’ कुठल्याही सनस्क्रीन लोशनवाल्या कंपनीस थीमलाईन म्हणून वापरण्याजोगं हे गाणं होतं. यापुढच्या दशकात अक्षय कुमारच्या ‘सुहाग’मधले ‘गोरे गोरे मुखडे पे काला काला चष्मा..’ हे गीत नव्या नायिकेची जुन्याच पद्धतीने ओळख करून देतं. गोविंदा- करिष्मा कपूर जोडीच्या धुमाकुळात आलेल्या ‘खुद्दार’मधील ‘गोरे गोरे गाल मेरे मै क्या करू’ने अलिशा चिनॉयला तोंड लपवण्याची पाळी आलेली कोण विसरेल बरे?

गोऱ्या काळ्या रंगावर बॉलीवूडमध्ये अनेक चित्रपटांत अनेक गीत, संवादातून विविध भावना व्यक्त झाल्या आहेत, पण १९८२च्या ‘डिस्को डान्सर’मधील ‘गोरों की ना कालों की, दुनिया हैं दिलवालों की…’ या गाण्याने जे भाव व्यक्त केलेत त्याला तोड नाही. रंग हा वरवरचा दिखावा आहे काळजातला रंगच खरा! हे या गाण्याने खुलवून सांगितलेय. रंगाचे कौतुक करताना पंकज उधासने गायलेल्या ‘चांदी जैसा रंग हैं तेरा सोने जैसे बाल, एक तूही धनवान हैं गोरी, बाकी सब कंगाल…’ याचा उल्लेख केला नाही तर लेखन अधुरे होईल. कोणाला कोणत्या रंगाचे आकर्षण असावे याची सक्ती करता येणार नाही, पण रंगामुळे आपले व्यक्तिमत्त्व खुजे होते वा श्रेष्ठ ठरते हा समज मात्र नक्कीच चुकीचा आहे हे खरे. हिंदी चित्रपटसृष्टी जरी रंगामागे धावणारी असली तरी तिचे रील लाईफ मात्र रंगांच्या सीमा ओलांडून सत्य समोर मांडते. हा वरवर वाटणारा विरोधाभास असला तरी तेच अंतिम सत्य आहे.

 

आपली प्रतिक्रिया द्या