स्वयंभू कासव बाळं

208

योगेश नगरदेवळेकर, [email protected]

एप्रिल महिन्याच्या सुरुवातीला सकाळी सकाळी दापोलीजवळच्या कोळथरे समुद्रकिनाऱयावर फिरत होतो. नुकतीच ओहोटी सुरू झाली होती. त्यामुळे किनाऱयावर पक्ष्यांच्या पायाचे ठसे, छोटय़ा खेकडय़ांनी बिळातून बाहेर आणून टाकलेल्या इवल्याशा मातीच्या गोळय़ांची रांगोळी पसरली होती. त्यातच एक सलग नक्षी किनाऱयापासून समुद्रापर्यंत पोहोचली होती. ती निरखून पाहत असताना अचानक लक्षात आलं, ‘अरेच्या, आत्ताच एक कासवाचं पिलू अंडय़ातून बाहेर पडून त्याचा मूळच्या घरी म्हणजे समुद्रात गेले आहे. एक जीव सुरक्षितपणे समुद्रात पोहोचला होता. आपल्या कोकणच्या किनाऱयावर ऑलिव्ह रिडले जातीची कासवं अंडी द्यायला येतात. त्यातलंच हे एक.

मराठीत सरसकट कासवं म्हणत असलो तरी इंग्रजीत त्याचे टॉरटॉइज आणि टर्टल असे दोन मोठे गट पडतात. कासवाचं आकर्षण असण्याच्या दोन गोष्टी आहेत. एकतर त्याचे डोकं, शेपटी आणि चारही पाय कवचात घेण्याची सवय आणि दुसरं म्हणजे त्याचं कडक कवच.

महत्त्वाचं म्हणजे सगळय़ाच कासवांना आपले अवयव असे आत ओढून घेता येत नाहीत. त्याची पाठ मात्र वैशिष्टय़पूर्ण असते. आपल्या हृदयाला व छातीतील नाजूक अवयवांना सुरक्षितता लाभावी म्हणून जसा बरगडय़ांनी छातीचा पिंजरा बनतो अगदी तसंच हे कवच जवळपास ६० हाडांपासून बनलेले असते. या सांगाडय़ावर जी खवले असतात ती ‘केराटीन’ म्हणजे आपल्या नखांचं जे मटेरियल असत त्याचाच वरचा भाग बनलेला असतो. कासव सर्वभक्षक असते. सागरी कासवे, पाण वनस्पती, गोगलगाई, झिंगे, खेकडे किंवा मासे यावर गुजराण करतात. ‘भूचर’ कासवे प्रामुख्याने शाकाहार करत असली तरी त्यांच्या अन्नात लहानसहान प्राणी असतात. तोंडात दातांऐवजी करवतीसारखा एक पट्टा असतो, ज्याने ते अन्नाचे बारीक तुकडे करू शकतात.

कासव पाण्यात राहत असले तरी अंडी द्यायला मातीत किंवा किनाऱयावर येते. समुद्री कासवाची मादी किनाऱयावर आडोसा बघून वाळूत खड्डा करते व साधारण १०० ते १५० अंडी घालते व खड्डा बुजवून. समुद्रात निघून  जाते. वाळूचे तापमान अंडी उबवण्याच्या कामात महत्त्वाची भूमिका घेते. अंडय़ातून बाहेर येणारे पिलू नर असेल की मादी हे त्या सभोवतालच्या तापमानावर अवलंबूत असते. तापमान जास्त असल्यास मादी पिलं जास्त संख्येने तयार होतात. तापमान सामान्यपेक्षा कमी झाल्यास नर कासवं जन्माला येतात.

महाराष्ट्रात वेळास दापोली या किनाऱयावर ऑलिव्ह रिडले जातीची कासवं अडी द्यायला येतात.  कासवांनी अंडी दिलेल्या जागा सुरक्षित करून पिलं बाहेर येऊन समुद्रापर्यंत जाईपर्यंत त्यावर लक्ष ठेवले जाते व त्यांचे संरक्षण केले जाते. ‘वेळास कासव महोत्सव’ हा यातील प्रमुख आहे.

अंतःप्रेरणेने समुद्राकडे…

साधारण १०० दिवसांत अंडय़ातून पिलू बाहेर येते. आई जवळ नाही, कुठे जायचं सांगायला कोणी नाही, पण अंतःप्रेरणेने ही पिलं समुद्राच्या दिशेने चालत जातात. अर्थात हे छोटेसे अंतर पण सहजपणे पार होते असे नाही. जसं त्यांना समुद्राकडे जायचं समजतं तसं शिकारी पक्षी, कोल्हे, कुत्री, तरस इतर प्राणी पण त्यांच्यावर ताव मारण्यासाठी सज्ज असतात. यातून जगला वाचला तर ते समुद्रापर्यंत पोहचत आणि नवीन आयुष्याला सुरुवात होते. हा सगळा नकाशा कासव आपल्या डोक्यात फिट करून ठेवतात. पुन्हा त्याच किनाऱयावर अंडी घालायला येण्यासाठी.

 

आपली प्रतिक्रिया द्या