>> सुजाता बाबर
अंतराळविश्वात भटकणाऱया लघुग्रहांबाबत खगोलशास्त्रज्ञांना कायम जिज्ञासा असते. याचे कारण सौरमालेच्या जन्मकथेचे साक्षीदार असणाऱया या लघुग्रहांच्या अभ्यासातूनच ग्रहांच्या निर्मितीचे आणि जीवनाच्या उगमाचे रहस्य उलगडले जाते. आकाशात दिसणारा प्रत्येक लघुग्रह अंतराळविश्वाच्या संशोधनात एक अनमोल अध्याय ठरतो.
कधी कधी एक विचार मनाला चकित करून टाकतो तो म्हणजे पृथ्वीवरील जीवनाची सुरुवातच कदाचित एखाद्या लघुग्रहातून आलेल्या रसायनांमुळे झाली असेल. विश्वात भटकणारे हे लघुग्रह म्हणजे केवळ दगडांचे तुकडे नाहीत, ते आपल्या सौरमालेच्या आद्य इतिहासाचे जिवंत साक्षीदार आहेत. म्हणूनच संशोधकांना नेहमीच हे लघुग्रह नेमके कशापासून बनलेले आहेत हा प्रश्न सतावत असतो?
लघुग्रह म्हणजे सौरमालेच्या सुरुवातीच्या काळातील अवशेष. सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी जेव्हा ग्रहांची निर्मिती धूळ आणि खडकांच्या ढगांमधून होत होती, त्या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेतून अनेक छोटे खडकांचे तुकडे उरले. हाच अवशेष म्हणजे आज आपल्याला दिसणारे लघुग्रह. त्यामुळे ते एका अर्थाने ‘काळाची पेटी’ आहेत. त्यांच्यात सौरमालेच्या आरंभीच्या परिस्थितीचे आणि ग्रहांच्या मूलभूत घटकांचे संकेत दडलेले आहेत. म्हणूनच भविष्यात एखादा लघुग्रह पृथ्वीच्या दिशेने येत असल्याचे आढळले तर त्याची रचना काय आहे हे जाणून घेणे अत्यावश्यक ठरते. तो घन खडकाचा आहे की दगडांच्या सैलसर ढिगाऱयासारखा आहे, यावर त्याचा पृथ्वीच्या वातावरणात कसा भंग होईल आणि त्याचा परिणाम किती गंभीर ठरेल हे अवलंबून असते. अशा धोक्यांपासून पृथ्वीचे संरक्षण करण्याच्या संशोधनाला ग्रहसंरक्षण असे म्हणतात. याशिवाय लघुग्रह भविष्याच्या अवकाश अन्वेषणासाठीही महत्त्वाचे ठरू शकतात. काही लघुग्रहांमध्ये धातू, खनिजे आणि अगदी पाणीही असू शकते. भविष्यातील अवकाश मोहिमांसाठी हे संसाधन म्हणून वापरताना मोठे आव्हान असे आहे की बहुतेक लघुग्रह पृथ्वीपासून लाखो किलोमीटर दूर असतात. मग त्यांची रचना कशी ओळखायची?
यासाठी संशोधक एक प्रभावी पद्धत वापरतात ती म्हणजे स्पेक्ट्रोस्कोपी. या पद्धतीत सूर्यप्रकाश लघुग्रहावरून परावर्तित झाल्यावर त्याचे विविध तरंगलांबींमध्ये विभाजन केले जाते. वेगवेगळी खनिजे प्रकाशाशी विशिष्ट प्रकारे परस्परक्रिया करतात. त्यामुळे परावर्तित प्रकाशाच्या वर्णपटामध्ये काही सूक्ष्म खुणा दिसतात. या खुणा म्हणजे त्या खनिजांचे रासायनिक ‘बोटांचे ठसे’ असतात. या ठशांच्या आधारे लघुग्रहांना विविध गटांत वर्गीकृत केले जाते. पृथ्वीच्या जवळ आढळणाऱया सर्वात सामान्य गटांपैकी एक म्हणजे एस-कॉम्प्लेक्स. हे लघुग्रह तुलनेने अधिक परावर्तक असतात आणि त्यांच्यात ऑलिव्हिन व पायरॉक्सीनसारखी सिलिकेट खनिजे असण्याची शक्यता असते. संशोधकांना बराच काळ असे वाटत होते की, या प्रकारचे लघुग्रह पृथ्वीवर पडणाऱया ‘ऑर्डिनरी कॉन्ड्राइट’ प्रकारच्या उल्कापिंडांशी संबंधित असावेत.
या कल्पनेची प्रभावी पडताळणी जपानच्या हायाबुसा मोहिमेमुळे झाली. 2005 मध्ये ही मोहीम इटोकोवा नावाच्या लघुग्रहाजवळ पोहोचली. दूरवरून केलेल्या निरीक्षणांवरून इटोकोवा हा एस-कॉम्प्लेक्स प्रकारचा लघुग्रह असल्याचे दिसून आले होते. हायाबुसा मोहिमेने त्या लघुग्रहाच्या पृष्ठभागावरील सूक्ष्म कण पृथ्वीवर आणले. प्रयोगशाळेत त्यांचे परीक्षण केल्यावर त्यांची रचना एलएल कॉन्ड्राइट प्रकारच्या उल्कापिंडांसारखीच असल्याचे स्पष्ट झाले. म्हणजेच दूरवरून केलेला अंदाज आणि प्रत्यक्ष नमुन्यांचे विश्लेषण यांचा अचूक मेळ बसला. यानंतर 2022 मध्ये अमेरिकेच्या नासाने डार्ट मोहिमेद्वारे एक धाडसी प्रयोग केला. या मोहिमेत एका अवकाशयानाला मुद्दाम डिमॉर्फोस नावाच्या लघुग्रहाच्या छोटय़ा उपग्रहावर धडकवण्यात आले. अशा धडकेमुळे लघुग्रहाची कक्षा बदलता येते का हे तपासणे हे याचे उद्दिष्ट होते. या संशोधनातून असेही समोर आले आहे की, काही उल्कापिंडांचे वर्णपट एस-कॉम्प्लेक्स लघुग्रहांसारखे दिसू शकते. म्हणूनच युरोपियन अवकाश संस्थेची ‘हेरा’ मोहीम विशेष महत्त्वाची ठरते. ही मोहीम 2026 मध्ये डिडिमॉस प्रणालीपर्यंत पोहोचणार आहे. तिथे ती लघुग्रहांचे नकाशांकन करेल आणि त्यांच्या पृष्ठभागाची व अंतर्गत रचनेची माहिती गोळा करेल.
विश्वातील हे लहानसे दगड केवळ अवकाशात भटकणारे तुकडे नाहीत. ते आपल्या सौरमालेच्या जन्मकथेचे साक्षीदार आहेत. कदाचित त्यांच्या अभ्यासातूनच आपल्याला ग्रहांच्या निर्मितीचे आणि जीवनाच्या उगमाचे रहस्य उलगडण्याचा मार्ग सापडेल आणि म्हणूनच आकाशात दिसणारा प्रत्येक लघुग्रह आपल्या विश्वाच्या इतिहासातील एक अनमोल अध्याय ठरतो.
(लेखिका खगोल अभ्यासक आहेत.)
