व्ही.जे.टी.आय. (Veermata Jijabai Institute of Technology) मधील मेकॅनिकल अभियांत्रिकीचा पदवीधर आणि व्हीलचेअरवर अवलंबून असलेला विद्यार्थी सिद्धांत सिंग यांनी जिने चढू शकणारी आणि खडबडीत पृष्ठभागावरही सहज चालू शकणारी रोबोटिक व्हीलचेअर विकसित केली आहे. ‘मस्क्युलर डिस्ट्रॉफी’ या आजारामुळे हालचालींमध्ये अडचणी येत असल्याने रोजच्या आयुष्यात येणाऱ्या अडथळ्यांवर मात करण्यासाठी त्यांनी ही व्हीलचेअर तयार केली. सध्या हा प्रकल्प प्रोटोटाइप टप्प्यात असून रोबोटिक्स आणि सहाय्यक तंत्रज्ञानाचा संगम यात करण्यात आला आहे.
सिद्धांत सिंग यांनी सांगितले की, या व्हीलचेअरमध्ये रिट्रॅक्टेबल चाकं आणि ‘ड्युअल ट्रॅक’ प्रणाली आहे. त्यामुळे ती सामान्य चाकांवर चालण्याच्या मोडमधून ट्रॅक मोडमध्ये बदलू शकते. ट्रॅक प्रणाली सक्रिय झाल्यानंतर ही व्हीलचेअर जिने चढू-उतरू शकते तसेच असमतल रस्त्यांवरही चालू शकते. यामध्ये असलेली ‘सेल्फ-बॅलन्सिंग’ प्रणाली वापरकर्त्याला स्थिर आणि सुरक्षित ठेवते.
ही व्हीलचेअर पारंपरिक नियंत्रण प्रणाली आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांच्या साहाय्याने कार्य करते. स्टेबलायझेशन टेक्नोलॉजीमुळे व्हीलचेअर संतुलित राहते, तर एआयमुळे ती वास्तविक परिस्थितीनुसार स्वतःला जुळवून घेते. उदाहरणार्थ, असमान पायऱ्या किंवा खडबडीत पृष्ठभाग ओळखून योग्य मार्ग निवडण्याची क्षमता यात आहे.
या उपकरणात डेप्थ कॅमेरे, मोशन सेन्सर आणि व्हील ट्रॅकर्ससह विविध सेन्सर बसवले आहेत. हे सेन्सर आसपासचे वातावरण ओळखून रिअल-टाइममध्ये माहिती गोळा करतात आणि त्यानुसार व्हीलचेअरला अडथळे, पायऱ्यांची रचना आणि सुरक्षित मार्ग समजतो. त्यामुळे एका बटणावर वापरकर्ता जिने चढण्यासारखी कामे करू शकतो.
सिद्धांत सिंग यांच्या मते, ही व्हीलचेअर या तंत्रज्ञानाचा पहिला वापर आहे. भविष्यात हे तंत्रज्ञान इतर उपकरणांमध्येही वापरता येऊ शकते. “आमचे स्टार्ट-अप फक्त व्हीलचेअरपुरते मर्यादित नसून विविध नवकल्पनांद्वारे दिव्यांगांसाठी प्रवेशयोग्यता सुधारण्याचे उद्दिष्ट आहे,” असे त्यांनी सांगितले.
आंतरराष्ट्रीय बाजारात जिने चढणाऱ्या व्हीलचेअर उपलब्ध असल्या तरी त्यांची किंमत 5 लाख रुपयांपेक्षा जास्त असते. सिद्धांत सिंग यांच्या मते, त्यांचे उपकरण सुमारे 3 लाख रुपयांमध्ये उपलब्ध करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन सुरू झाल्यानंतर किंमत आणखी कमी होऊ शकते.
या व्हीलचेअरचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘रेस्टरूम अलाइनमेंट मोड’. या सुविधेमुळे व्हीलचेअर शौचालयाच्या सीटवर अचूकपणे बसवता येते आणि वापरकर्त्याला दुसऱ्या सीटवर बसण्याची गरज पडत नाही.
या उपकरणातील इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) आधारित तंत्रज्ञानासाठी त्यांनी पेटंट अर्जही दाखल केला आहे. या तंत्रज्ञानामुळे इंटरनेटद्वारे दूरवरूनही व्हीलचेअर नियंत्रित करता येते. पुढील काळात या तंत्रज्ञानाच्या आधारे संरक्षण दलांसाठी दूरस्थ नियंत्रणाने चालणारी सर्व प्रकारच्या भूभागावर चालणारी रोबोटिक वाहने तयार करण्याचा त्यांचा मानस आहे.
या प्रकल्पाला केंद्र सरकारच्या ‘टेक्नॉलॉजी इन्क्युबेशन अँड डेव्हलपमेंट ऑफ एंटरप्रेन्योर्स’ (TIDE) कार्यक्रमासह दिव्यांगांच्या रोजगार प्रोत्साहनासाठी काम करणाऱ्या राष्ट्रीय संस्थेकडून नवकल्पना अनुदान मिळाले आहे. या निधीच्या मदतीने पूर्ण आकाराचा प्रोटोटाइप तयार करून व्यापक चाचण्या केल्या जाणार आहेत. पुढील काही वर्षांत ‘निशकॉर्प टेक्नॉलॉजीज’ या स्टार्ट-अपच्या माध्यमातून हे उत्पादन बाजारात आणण्याची योजना आहे.
सिद्धांत सिंग यांना पाचव्या वर्षापर्यंत चालता येत होते. मात्र मस्क्युलर डिस्ट्रॉफी या आनुवंशिक आजारामुळे हळूहळू त्यांच्या हालचालींवर परिणाम झाला. त्यांचे शिक्षक नितीन गुल्हाणे यांनी सांगितले की, सिद्धांत यांच्या पालकांनी त्यांना दररोज महाविद्यालयात आणून शिक्षण पूर्ण करण्यास मदत केली.
दरम्यान, या प्रकल्पामागे एक वैयक्तिक भावना देखील आहे. सिद्धांत यांचा लहान भाऊ निशय यालाही हाच आजार होता आणि तीन वर्षांपूर्वी त्याचे निधन झाले. भावाच्या स्मरणार्थ त्यांनी आपल्या स्टार्ट-अपचे नाव ‘निशकॉर्प टेक्नॉलॉजीज’ असे ठेवले आहे.
