– डॉ. समिरा गुजर–जोशी
पूर्वाह्ने प्रतिबोध्य पजवनान्युत्सार्य नैशं तम । कृत्वा चन्द्रमसं प्रकाशरहितं निस्तेजसं तेजसा ।
मध्याहे सरितां जलं प्रविसृतैराप एक एव खगो मानी वने वसति चातक। पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरन्दरम्।।
(चातक पक्षाच्या बाबतीत काव्यामध्ये अशी समजूत आहे किंवा कविसंकेत आहे की तो केवळ पावसाच्या ढगातून पडणाऱ्या थेंबांवरच आपले जीवन अवलंबून ठेवतो; त्या अनुषंगाने ही अन्योक्ती येते.) अर्थ : चातक हा वनात राहणारा एकमेव मानी पक्षी आहे असे म्हणावयास हवे, कारण तहान लागली तर तो एकवेळ प्राण देईल पण इंद्रदेव सोडून दुसऱ्या कोणाकडेही याचना करणार नाही. नदी, तलाव, विहीर अशी पाणी उपलब्ध असतानाही तो त्यांचा स्वीकार करत नाही. पुरंदर म्हणजे इंद्रदेव – पावसाचा अधिपती. चातक इतका स्वाभिमानी आहे की तहानेमुळे मृत्यू आला तरी तो इंद्रदेव सोडून दुसऱ्या कोणाकडेही याचना करत नाही. त्यामुळे हे सुभाषित केवळ एका पक्ष्याचे वर्णन न राहता, ‘गरज असली तरी तत्त्वांशी तडजोड न करणे’ या जीवनमूल्यांचा स्पष्ट संदेश देते.
