>> ब्रिगेडियर हेमंत महाजन
यंदाच्या प्रजासत्ताक दिन संचलनादरम्यान भारतीय लष्कराने आपल्या प्राणी पथकाचे प्रदर्शन केले. यामध्ये मुधोळ हाउैंड्स (शिकारी कुत्रे), झांस्करी पोनी (लहान घोडे), बॅक्ट्रियन उंट आणि गरुड किंवा घारींसारख्या प्रशिक्षित शिकारी पक्ष्यांचा समावेश होता. ‘रिमाउैंट व्हेटरिनरी कॉर्प्स’द्वारे (RVC) व्यवस्थापित हे प्राणी हिमालय, सियाचीन ग्लेशियर आणि लडाख यांसारख्या कठीण भूप्रदेशांत सीमा सुरक्षा मजबूत करतात.
भारतीय लष्कराच्या 26 जानेवारी 2026 च्या संचलनात ‘हिम योद्धा’ हे नाव विशेष चर्चेत आले. हे नाव केवळ प्राण्यांसाठी नसून निसर्गाच्या अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत (जसे की, उणे तापमानात) तंत्रज्ञान आणि प्राण्यांच्या साह्याने लढणाऱ्या एकात्मिक तुकडीला दिले गेले आहे. यात प्रथमच ‘चित्ता’ हेलिकॉप्टर्स आणि हे प्राणी पथक यांच्यातील समन्वय दर्शविण्यात आला.
मुधोळ हाउैंड्स ः सीमा गस्त आणि बंडखोरीविरोधी कारवायांमध्ये यांचा वापर होतो. त्यांना स्पह्टकांचा शोध, मागोवा घेणे आणि हल्ल्यासाठी प्रशिक्षित केले जाते. हे कुत्रे भारताच्या विविध हवामानाशी जुळवून घेतात, ज्यामुळे परदेशी जातींवरील अवलंबित्व कमी होते. त्यांचे ‘व्हिज्युअल फील्ड’ (पाहण्याची क्षमता) 270 अंशांपर्यंत असते, ज्यामुळे ते रात्रीच्या अंधारातही हालचाल टिपू शकतात. कर्नाटकच्या या शिकारी कुत्र्यांनी जर्मन शेफर्ड आणि लॅब्राडोरसारख्या परदेशी जातींना मागे टाकले आहे.
मुधोळप्रमाणेच लष्कर आता उत्तर प्रदेशातील रामपूर हाउैंड्स या स्वदेशी जातीलादेखील प्रशिक्षणात सामील करून घेण्याचा विचार करत आहे. कर्नाटक राज्यातील हे कुत्रे वेग, सहनशक्ती आणि शोध घेण्याच्या क्षमतेत उत्कृष्ट आहेत.
‘प्रोजेक्ट झोया’ (Project Zoya)
लष्कराने शिकारी पक्ष्यांच्या प्रशिक्षणासाठी एक विशेष प्रकल्प हाती घेतला आहे. यामध्ये गरुडांच्या डोक्यावर ‘हेड-माऊंटेड कॅमेरे’ बसवले जातात. हे पक्षी सीमेपलीकडून येणाऱया छोट्या ड्रोन्सना हवेतच अडवतात. या पक्ष्यांना अशा प्रकारे प्रशिक्षित केले जाते की, ड्रोनच्या पंख्यांमुळे त्यांच्या नखांना दुखापत होऊ नये.
प्रशिक्षित गरुड आणि घारींचा वापर शांतपणे पाळत ठेवण्यासाठी आणि ड्रोनविरोधी कारवायांसाठी केला जातो. हे पक्षी लहान ‘यूएव्ही’च्या (UAV) पंखांना (Propellers) लक्ष्य करतात. हे प्रशिक्षित पक्षी तांत्रिक उपकरणांना पूरक ठरतात आणि सीमावर्ती भागात स्वस्त दरात हवाई गुप्तचर माहिती देतात.
बॅक्ट्रियन उंट
पूर्व लडाखमध्ये ‘बॅक्ट्रियन’ उंटांची गस्त ः गलवान खोरे आणि प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवर (LAC), जिथे वाळू आणि दगडयुक्त कठीण रस्ते आहेत, तिथे दोन वशिंड असलेले उंट तैनात आहेत. हे उंट एका वेळी 250 किलो वजन घेऊन डोंगर चढू शकतात. शत्रूला चाहूल लागू नये म्हणून हे उंट शांतपणे हालचाल करतात.
लडाखमधील नुब्रा व्हॅलीमध्ये आढळणारे हे उंट केवळ वजन उचलण्यासाठी नाहीत, तर त्यांच्या अंगावर असलेल्या दाट लोकरीचा फायदा सैनिकांना होतो. कडाक्याच्या थंडीत हे उंट ‘थर्मल शील्ड’ म्हणून काम करतात. तसेच ते सलग 3-4 दिवस पाण्याशिवाय राहू शकतात, जे दुर्गम भागात अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
झांस्करी पोनी आणि खेचरं
सियाचीन ग्लेशियरवर 18 हजार ते 20 हजार फूट उंचीवर रसद पोहोचवतात. जिथे हेलिकॉप्टर खराब हवामानामुळे उडू शकत नाही, तिथे हे प्राणी बर्फाळ दऱयांतून (Crevasses) सैनिकांना अन्न, दारूगोळा आणि औषधे पोहोचवतात.
मेरठ येथील ‘रिमाऊंट अॅण्ड व्हेटरिनरी कॉर्प्स’ हे केंद्र आशियातील सर्वात मोठय़ा लष्करी प्रशिक्षण केंद्रांपैकी एक आहे. येथे केवळ कुत्र्यांनाच नाही, तर त्यांच्या हँडलर्सना (सैनिक) प्राण्यांची मानसिकता समजून घेण्याचे प्रगत प्रशिक्षण दिले जाते. RVC विभाग अशा अतिउंच, वाळवंटी आणि दुर्गम भागांसाठी प्राणी पैदास, संगोपन आणि प्रशिक्षण देतो. हा स्वावलंबी दृष्टिकोन स्वदेशी जातींना प्राधान्य देऊन ‘आत्मनिर्भर भारत’ मोहिमेला बळकटी देतो.
मुधोळ हाऊंड्सचे ‘आयईडी’ शोध प्रशिक्षण ः या कुत्र्यांना लपवलेले स्पह्टक (IED) शोधण्याचे विशेष प्रशिक्षण दिले जाते. ते ताशी 50 किमी वेगाने धावू शकतात आणि सूक्ष्म वास घेऊन जमिनीत गाडलेले सुरुंग शोधून काढतात. अनेक झांस्करी पोनी आणि कुत्र्यांना त्यांच्या अतुलनीय कामगिरीसाठी लष्करी पदकांनी (Commendation Cards) सन्मानित करण्यात आले आहे.
काही गाजलेल्या वीर प्राण्यांची माहिती पुढीलप्रमाणे आहे –
खेचर क्रमांक 624 ः या खेचराने 1999 च्या कारगील युद्धादरम्यान अत्यंत दुर्गम भागात शत्रूचा गोळीबार सुरू असतानाही रसद पोहोचवण्याचे काम केले होते. या खेचराला त्याच्या अतुलनीय सेवेसाठी लष्करी सन्मान देण्यात आला होता.
खेचर ‘होप’ ः 2016 मध्ये एका विशेष ऑपरेशनदरम्यान बर्फाळ दरीत अडकलेल्या सैनिकांसाठी अन्न आणि दारूगोळा पोहोचवण्यासाठी या खेचराने स्वतःचा जीव धोक्यात घालून कामगिरी केली होती, ज्याची दखल लष्करप्रमुखांनी घेतली होती. कुत्र्यांच्या कामगिरीची नोंददेखील लष्कराने अत्यंत अभिमानाने ठेवली आहे.
काही प्रसिद्ध उदाहरणे ः अॅक्सल (Axel)ः 2022 मध्ये कश्मीरमधील ऑपरेशन दरम्यान ‘अॅक्सल’ याने एका दहशतवाद्याचा शोध लावला होता. दुर्दैवाने या मोहिमेत त्याला वीरमरण आले. त्याला
मरणोत्तर ‘मेन्शन-इन-डिस्पॅचेस’ (Mention-in-Despatches) या शौर्य पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
झूम (Zoom)ः ऑक्टोबर 2022 मध्ये दक्षिण कश्मीरमधील एका मोहिमेत ‘झूम’ने दोन गोळ्या लागलेल्या असतानाही दहशतवाद्यांवर हल्ला चढवला आणि त्यांना जखमी केले. त्याच्या या धैर्यासाठी त्याला आर्मी कमांडरचे Commendation Card देण्यात आले.
विडा (Vida)ः या श्वानाने उत्तर कमांडमध्ये अनेक स्पह्टके आणि भूसुरुंग शोधून काढले होते. 2020 च्या स्वातंत्र्यदिनी ‘विडा’ला लष्करप्रमुखांच्या Commendation Card ने सन्मानित करण्यात आले होते.
डच (Dutch)ः एका बॉम्बशोधक पथकाचा भाग असलेल्या डचला अनेक ‘IED’ शोधल्याबद्दल दोन वेळा सन्मानित करण्यात आले होते. लष्करी सेवा पूर्ण केल्यानंतर या प्राण्यांना सन्मानाने ‘रिटायर’ केले जाते आणि त्यांच्या देखभालीची सोय केली जाते. भारतीय लष्कराने आपल्या या ‘मुक्या’ जवानांचा आदर राखण्यासाठी मेरठमध्ये प्राण्यांचे युद्ध स्मारक उभारले आहे. अशा प्रकारचे हे देशातील पहिले स्मारक आहे, जिथे या वीर प्राण्यांची नावे कोरलेली आहेत.
