>> प्रा. प्रज्ञा पंडित
मराठी साहित्याने नेहमीच समाजातील बदल, माणसाच्या अंतर्मनातील हालचाली आणि काळानुसार बदलणाऱया नातेसंबंधांचा शोध घेतला आहे. ‘मायनस वन’ हे पुस्तक याच परंपरेत उभं राहतं, पण त्याची वाट थोडी वेगळी आहे. हे पुस्तक ठरावीक कथानक, नाटय़मय वळणं किंवा कृत्रिम उत्कर्षबिंदूंवर आधारलेलं नाही. उलट, आयुष्य जसं आहे तसं – कधी सरळ, कधी विस्कळीत, कधी हळवं तर कधी बोचणारं – ते तसंच समोर ठेवतं.
संधिकाल प्रकाशनतर्फे नुकतेच प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकाचे ‘मायनस वन’ हे शीर्षक केवळ गणिती क्रिया दर्शवत नाही; ते एक मानसिक, भावनिक आणि सामाजिक वास्तव सूचित करतं. आयुष्यातून काहीतरी वजा झालं की, फक्त रिकामी जागा उरत नाही, तर अनेक प्रश्न उभे राहतात. आपण कोणासाठी जगतो, कोणावर अवलंबून आहोत आणि ‘आपले’ म्हणत आलो त्या नात्यांची खरी व्याप्ती नेमकी काय आहे? लेखक या प्रश्नांची थेट उत्तरं देत नाही, पण त्यांची जाणीव सातत्याने करून देतो.
यातील कथाविश्व समाजात वावरताना पाहिलेल्या अनुभवांच्या धाग्यावर विणलेलं असलं तरी त्याची व्याप्ती वैयक्तिकतेच्या पलीकडे जाते. कुटुंब संस्था, पिय़ांमधील मूल्यभेद, स्थलांतरामुळे बदललेली नाती, आधुनिक जीवनशैलीमुळे वालेलं एकटेपण हे सारे विषय पुस्तकात नकळतपणे गुंफले जातात. लेखक कुठेही थेट सामाजिक भाष्य करत नाही, पण अनुभवांच्या माध्यमातून समाजाचं चित्र स्पष्ट होत जातं.
लेखकाची भाषा ही पुस्तकाची मोठी ताकद आहे. ती ना अलंकारिक आहे, ना कृत्रिमरीत्या भावनिक, साध्या शब्दांतून खोल अर्थ मांडण्याची क्षमता या लेखनात दिसते. त्यामुळे पुस्तक वाचताना अनेक ठिकाणी वाचक थांबतो, विचार करतो आणि पुवाचताना स्वतःच्या अनुभवांशी तुलना करतो. हेच गंभीर साहित्याचं लक्षण मानावं लागेल.
पुस्तकात वेळेचा प्रवाह सतत जाणवतो. भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यातील अनिश्चितता, मागच्या पिजपलेली मूल्यं, त्यांनी केलेले त्याग आणि आजच्या पिची वेगळी जगण्याची पद्धत या सगळय़ांमधील ताण लेखक सूचकपणे मांडतो. बदल अपरिहार्य आहेत, पण त्या बदलांच्या ओघात माणूस नेमकं काय गमावतो? हा प्रश्न ‘मायनस वन’ सतत समोर ठेवतं.
हे पुस्तक केवळ दुःख, तोटा किंवा वेदना याभोवती फिरत नाही. त्यात स्वीकार आहे, समज आहे आणि काही अंशी शांतताही आहे. आयुष्यातील वजाबाकी ही शेवट नसून ती नव्या अर्थांचा शोध घेण्याची सुरुवात असू शकते हा सूचक आशय पुस्तकातून उमटतो. त्यामुळे ‘मायनस वन’ हे निराशावादी न वाटता अंतर्मुख करणारे ठरते.
आजच्या काळात जेव्हा नात्यांपेक्षा सुविधा, संवादापेक्षा साधनं आणि आपलेपणापेक्षा सोयी महत्त्वाच्या ठरत चालल्या आहेत, तेव्हा असे पुस्तक वाचणं आवश्यक वाटतं. ‘मायनस वन’ हे पुस्तक आपल्याला थांबायला लावतं, मागे वळून पाहायला लावतं आणि पुजाताना अधिक सजग राहायला शिकवतं.
एकूणच, ‘मायनस वन’ हे पुस्तक अनुभव कथन, सामाजिक निरीक्षण आणि आत्मपरीक्षण यांचा सुंदर संगम आहे. संवेदनशील वाचकांसाठी, साहित्यिक जाण असलेल्या वाचकांसाठी आणि आयुष्याकडे गांभीर्याने पाहणाऱयांसाठी हे पुस्तक महत्त्वाचं ठरतं. पोलीस विभागात आपली अखंड कारकीर्द यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यावर साहित्यिक क्षेत्रात पदार्पण केलेले श्री. व्यंकट पाटील यांच्या याआधीच्या कादंबऱयांनीही वाचकांची मने जिंकली आहेत.
