
>> प्रसाद ताम्हनकर
समजा, एखाद्या दिवशी सकाळी उठल्यावर तुमच्या हातातील घडय़ाळ तुम्हाला सांगते की, पुढील काही दिवसांत शरीरात संसर्गाची सुरुवात होण्याची शक्यता आहे. अजून ताप नाही, खोकला नाही किंवा अंगदुखीही जाणवत नाही; तरी शरीरातील काही बदल घडय़ाळाने टिपले आहेत. ही कल्पना एखाद्या विज्ञानकथेतील वाटू शकते. मात्र आज जगभरातील संशोधक अशा तंत्रज्ञानावर काम करत आहेत. स्मार्टवॉच, स्मार्ट रिंग किंवा शरीरावर लावता येणाऱया छोटय़ा उपकरणांमधील सेन्सर हृदयाचे ठोके, झोप, हालचाल आणि शरीरातील इतर बदलांची नोंद ठेवतात. या माहितीचा कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने अभ्यास केला, तर आजाराची लक्षणे स्पष्ट होण्यापूर्वीच शरीरात काहीतरी वेगळे घडत असल्याचा इशारा मिळू शकतो.
सामान्यपणे आपल्याला ताप, थकवा, खोकला किंवा वेदना जाणवू लागल्यानंतर आपण डॉक्टरांकडे जातो. म्हणजे आजाराची लक्षणे दिसल्यानंतर उपचार सुरू होतात. पण संसर्गाची सुरुवात होण्यापूर्वी किंवा लक्षणे दिसण्याआधी शरीरात काही सूक्ष्म बदल घडत असतात. झोपेची पद्धत बदलणे, हृदयाचे ठोके नेहमीपेक्षा वेगळे असणे, दिवसभरातील हालचाली कमी होणे किंवा शरीराचे तापमान किंचित वाढणे, असे बदल प्रत्येक वेळी आजाराचे लक्षण असतीलच असे नाही. मात्र एखाद्या व्यक्तीच्या नेहमीच्या आरोग्यविषयक नोंदींच्या तुलनेत हे बदल सातत्याने दिसू लागले, तर त्याकडे लक्ष देण्याची गरज असू शकते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अशा अनेक नोंदी एकत्र पाहून त्यातील ठरावीक नमुने ओळखण्याचा प्रयत्न करते.
कॅनडातील मॅकगिल विद्यापीठ आणि त्याच्याशी संबंधित संशोधन संस्थेतील संशोधकांनी स्मार्ट रिंग, स्मार्टवॉच आणि शरीरावर घालता येणाऱया उपकरणांतून मिळणाऱया माहितीचा वापर करून संसर्गामुळे शरीरात होणारी सुरुवातीची सूज ओळखण्याची पद्धत तपासली. त्यांच्या संशोधनात कृत्रिम बुद्धिमत्तेने हृदयाचे ठोके, झोप आणि शरीरातील इतर संकेतांचा अभ्यास केला. काही वेळा व्यक्तीला आजारी वाटण्यापूर्वीच शरीरात संसर्गाशी संबंधित बदल दिसू शकतात, असे या अभ्यासातून सूचित झाले. दुसऱया संशोधनात घालता येणाऱया उपकरणांमधील माहितीच्या आधारे संसर्गाचे संकेत निदान होण्याच्या काही दिवस आधी ओळखण्याची शक्यता तपासण्यात आली आहे. याचा अर्थ घडय़ाळ आजाराचे निश्चित निदान करते असा नाही; तर डॉक्टरांना अधिक लवकर तपासणी करण्यासाठी सूचना मिळू शकते.
भविष्यात अशी उपकरणे अधिक अचूक झाली, तर आरोग्य सेवेचे स्वरूप बदलू शकते. एखाद्या व्यक्तीच्या शरीरातील बदलांची नोंद सतत होत राहील आणि काही असामान्य दिसल्यास मोबाईलवर सूचना येईल. डॉक्टर त्या नोंदी पाहून रक्ततपासणी, इतर चाचण्या किंवा प्रत्यक्ष तपासणी सुचवू शकतील. वृद्ध व्यक्ती, एकटे राहणारे नागरिक किंवा दूरच्या भागात राहणाऱया लोकांसाठी अशी मदत विशेष उपयोगी ठरू शकते. संसर्ग लवकर ओळखल्यास उपचार वेळेत सुरू करण्याची संधी मिळू शकते. मात्र प्रत्येक इशारा खरा असेलच असे नाही. व्यायाम, ताण, अपुरी झोप किंवा रोजच्या दिपामातील बदलांमुळेही शरीराचे संकेत बदलतात. त्यामुळे केवळ घडय़ाळाच्या सूचनेवरून औषध घेणे किंवा स्वतच आजार ठरवणे योग्य ठरणार नाही.
अशा प्रणालींचा आणखी एक फायदा म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीची नेहमीची स्थिती वेगळी असते, हे लक्षात घेता येते. एखाद्याचे हृदयाचे ठोके नैसर्गिकरीत्या थोडे जास्त असू शकतात, तर दुसऱयाची झोप कमी असू शकते. त्यामुळे सर्वांसाठी एकच मापदंड न ठेवता, त्या व्यक्तीच्या आधीच्या नोंदींशी तुलना करणे अधिक उपयोगी ठरू शकते.
या तंत्रज्ञानासमोर गोपनीयतेचाही मोठा प्रश्न आहे. शरीरातील माहिती सतत गोळा होत असेल, तर ती कोणाकडे साठवली जाणार, तिचा वापर कोण करणार आणि ती सुरक्षित कशी ठेवली जाणार, याचे नियम आवश्यक ठरतील. शिवाय आजाराचा धोका सांगणाऱया यंत्रणेने चुकीचा इशारा दिला, तर भीती निर्माण होऊ शकते; आणि खरा इशारा चुकला, तर उपचारास उशीर होऊ शकतो. म्हणून अशा उपकरणांना डॉक्टरांचा पर्याय न मानता मदतनीस म्हणून पाहणे गरजेचे आहे. तरीही भविष्यात आपल्या मनगटावरील घडय़ाळ शरीरातील बदल आधीच ओळखून सावध करेल, ही कल्पना वैद्यकशास्त्राला नवी दिशा देणारी ठरू शकते. कदाचित उद्या आजार जाणवण्याची वाट पाहण्याऐवजी, आजार येण्याआधीच त्याला थोपवण्याची संधी माणसाला मिळेल.



























































