संत मुक्ताबाई (मुक्ताई) या 13 व्या शतकातील वारकरी संप्रदायातील थोर महिला संत आणि कवयित्री होत्या. संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या बहीण असलेल्या मुक्ताबाईंनी अत्यंत लहान वयात 41 अभंग (ताटीचे अभंग) रचून अद्वैत भक्तीचा संदेश दिला. त्यांचा जन्म 1279 मध्ये आपेगाव येथे विठ्ठलपंत कुलकर्णी व रुक्मिणीबाईंच्या पोटी झाला. त्या संत निवृत्तीनाथ आणि सोपानदेवांच्या भगिनी होत्या.
एकदा ज्ञानेश्वर महाराजांनी रागाच्या भरात ताटी (दरवाजा) लावून घेतली असता, मुक्ताबाईंनी त्यांना बाहेर येण्यासाठी जे उपदेशात्मक अभंग म्हटले, ते `ताटीचे अभंग’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत. यातून त्यांची प्रगल्भता दिसून येते. मुक्ताबाईंना पहिली स्त्रीसद्गुरू मानले जाते, ज्यांनी समाजाला प्रेम व समतेचा मार्ग दाखवला.
त्यांनी वारकरी चळवळीत मोलाची भर घालून भक्ती आणि ज्ञानाचा प्रसार केला. वारकरी परंपरेत 22 मे (वैशाख वद्य दशमी) रोजी त्यांची पुण्यतिथी साजरी केली जाते. त्यांची जीवनगाथा स्त्रीशक्ती, आध्यात्मिक ज्ञान आणि त्यागाचे महान उदाहरण दर्शवते. मुक्ताबाईच्या हातून विश्व उद्धाराचे कार्य घडले.
