धवल बिराजदार यांची Mumbai Expriment ही कादंबरी विज्ञान, समाज, सत्ता आणि मानवी मूल्ये यांच्या क्लिष्ट परस्पर संबंधांचा सखोल अभ्यास करणारी एक महत्त्वपूर्ण साहित्यकृती आहे. मुंबईसारख्या महानगरातील गुंतागुंतीचे वास्तव, गुन्हेगारी जगातील मानसिक, सामाजिक व संस्थात्मक गोष्टी आणि मानवी वागणुकीतील द्वंद्व यांना केंद्रस्थानी ठेवून रचलेली ही कथा फक्त एक रोमांचकारी थ्रिलर राहत नाही, ती अधिक खोलवर जाऊन आधुनिक समाजातील महत्त्वाच्या नैतिक प्रश्नांचीही तपासणी करते. शिक्षण, संशोधन आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रांतील स्पर्धा, महत्त्वाकांक्षा, दबाव आणि त्यातून निर्माण होणाऱया नैतिक अडचणी यांचे सूक्ष्म चित्रण या कादंबरीतून आपल्याला वाचायला मिळते.
लेखकाने Mumbai Expriment मध्ये अपराध कथेला मानसशास्त्रीय गूढतेची आणि शहरी वास्तवाची जोड देत एक महत्त्वाकांक्षी आणि अनेक पैलूंवर आधारित साहित्यकृती निर्माण केली आहे. कादंबरीचे केंद्र म्हणजे ‘गुन्हा कोण करतो?’ पेक्षा ‘माणूस गुन्हा का करतो?’ हा प्रश्न. हीच विचारधारा या कादंबरीला इतर थरारकथांपासून वेगळी ओळख देते. किंडल या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर ई-पुस्तकाच्या स्वरूपात असलेले हे पुस्तक बेस्टसेलर ठरले आहे. कादंबरीच्या मध्यभागी एक महत्त्वाकांक्षी वैज्ञानिक प्रयोग आहे, जो सुरुवातीला समाजाच्या कल्याणासाठी आखला गेलेला असला तरी त्यामधून उद्भवणाऱया नैतिक, सामाजिक आणि राजकीय गुंतागुंती संपूर्ण कथेला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवतात.
मुंबई शहरात भीषण स्वरूपाचे, वैज्ञानिक व तांत्रिक क्षेत्राशी संबंधित व्यक्तींना लक्ष्य करणारे, एकामागून एक हत्याकांड घडत असताना इन्स्पेक्टर जॉन आणि त्याची टीम या गुह्यांच्या धाग्यांचा शोध घेण्यासाठी झटत असतात. या हत्या केवळ वैयक्तिक सूडभावनेमुळे झालेल्या नसतात, तर त्यांच्या मागे गुंतागुंतीचे वैचारिक, मनोवैज्ञानिक आणि संस्थात्मक कारणांचे जाळे दडलेले असते. कादंबरी जसजशी पुढे सरकते तसतसा याचा प्रत्यय उलगडत जातो. कादंबरी सध्याच्या काळातील गुन्हे तपासणारी धागेदोरे आणि पात्रांच्या भूतकाळातील आठवणी यांना समांतरपणे विणते. एकप्रकारे ‘दोन काळ’ एकत्र चालत असतात-वर्तमानातील चौकशी आणि भूतकाळातील स्मृती. या फ्लॅशबॅक पद्धतीचा उपयोग लेखकाने अतिशय संयतपणे केला आहे, ज्यामुळे कथेतील उत्कंठा कायम राहते.
कादंबरीचा मुख्य आधारभूत प्रवाह विज्ञानाच्या प्रगतीसोबत वाढणारी जबाबदारी आणि त्या जबाबदारीची वैज्ञानिक, राजकीय तसेच सामाजिक पातळीवर होणारी विविधरूपी चिकित्सा हा आहे. सुरुवातीला प्रयोग एकदम आशादायक आणि समाजहिताच्या दृष्टीने मोठी संधी वाटतो. परंतु जसजसा संशोधनाचा आवाका वाढत जातो, तसतसे विज्ञानाची दुरूपयोगी शक्यता, त्यावर नियंत्रण ठेवणाऱया संस्थांची सत्ता आणि त्या सत्तेवर आधारित राजकीय व्यवहारांची वास्तवता अधिक तीव्रतेने भेडसावत जाते. विज्ञान आणि सत्तेचे संबंध अनेकदा परस्परपूरक असतात, पण तेच संबंध सामाजिक हिताच्या विरोधात उभे राहू लागले तर वैज्ञानिकांनी कोणती भूमिका घ्यावी, हा प्रश्न कादंबरी सातत्याने पुढे आणते. कादंबरीचे अत्यंत प्रभावी वैशिष्टय़ म्हणजे लेखकाने मुंबईचे मांडलेले जिवंत आणि बहुरंगी चित्रण. मुंबई ही या कथेत सामान्य पार्श्वभूमी नसून स्वतचे स्वतंत्र व्यक्तित्व ठरते.
विज्ञानाची प्रगती आणि त्या प्रगतीसोबत येणारी नैतिक जबाबदारी हा मुख्य मुद्दा असला तरी लेखक फक्त तांत्रिक किंवा संशोधनात्मक पातळीवर थांबत नाही. तो विज्ञान आणि राजकारणातील संबंधांचे विश्लेषण करतो, सत्ता आणि संस्थात्मक नियंत्रण कसे एका प्रयोगाच्या यशापयशाचा अर्थ बदलू शकते याकडे लक्ष वेधतो. लेखनशैली ही कादंबरीच्या यशामागची प्रमुख कारणांपैकी एक आहे. वाक्ये अत्यंत स्पष्ट, अर्थपूर्ण आणि अनावश्यक विस्तार न करता आशय मांडणारी आहेत. आजच्या डिजिटल वाचकवर्गाच्या गरजा आणि वाचनसवयी लक्षात घेता ही शैली अत्यंत उपयुक्त आहे. कादंबरीच्या काही मर्यादादेखील आहेत. काही वैज्ञानिक संकल्पना अधिक सखोल पातळीवर स्पष्ट केल्या असत्या तर संशोधनाच्या पार्श्वभूमीवरून वाचन करणाऱया वाचकांना अधिक समाधान मिळाले असते.
विज्ञान, समाज, शहर आणि मानवी मन यांचे अत्यंत संतुलित मिश्रण अशा प्रभावी पद्धतीने मांडणाऱया साहित्यकृती भारतात फारशा आढळत नाहीत. गुह्याचे नक्की कारण काय आणि त्यामागील मानवी, भावनिक आणि संस्थात्मक घटक कोणते हे लेखक अत्यंत कुशलतेने उलगडतात. दीर्घकाळ लक्षात राहणारी, अनेक पातळ्यांवर विचार करण्यास भाग पाडणारी आणि आधुनिक साहित्यजगताला नवी दिशा दर्शवणारी अशी ही कादंबरी ठरते. सरतेशेवटी असे म्हणता येईल की Mumbai Expriment ही कादंबरी रोमांच, मानसशास्त्र, शहरी वास्तव आणि सामाजिक प्रश्न आहे. आधुनिक भारतीय गुन्हे साहित्यातील ही एक उल्लेखनीय भर मानली जाईल.
