ठसा -आवारी गुरुजी

457

>>  महेश काळे

वनवासी कल्याण आश्रमाचे माजी प्रांताध्यक्ष व ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी कै. आवारी गुरुजी यांचे हे जन्मशताब्दी वर्ष आहे. गुरुजींचा जन्म 5 जुलै 1919 साली नाशिक जिह्याच्या पेठ तालुक्यात असलेल्या बोरवट या गावी झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण पेठमध्येच झाले. त्यांनी काही काळ शिक्षक म्हणून नोकरी केली. 1942 च्या दुष्काळात त्यांनी खूप मोठे सामाजिक कार्य केले. आपल्या नोकरीचा राजीनामा देऊन त्यांनी स्वातंत्र्य आंदोलनात उडी घेतली. त्याच काळात त्यांनी पूजनीय ठक्करबाप्पा यांच्या प्रेरणेने डांग सेवा मंडळ या सेवाभावी संस्थेचे कार्य सुरू केले. मंडळाचे ते आजीव सदस्य होते. 1942 ते 1947 हा काळ स्वातंत्र्यलढय़ाचे अंतिम पर्व असल्याने देशाच्या कानाकोपर्‍यात ब्रिटिश सरकारबद्दल असंतोष व असहकाराचे आंदोलन सुरू होते. त्यातही पेठ तालुक्यात आघाडीवर राहून गुरुजींनी आंदोलनाची धुरा वाहिली.

आवारी गुरुजी जनजाती समाजाचे श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी सतत चिंतन करणारे अभ्यासक व संशोधक होते. वनवासी समाजाच्या थोर परंपरा, इतिहास, लोकगीते, देवदेवता जनजातींची अंगभूत वैशिष्टय़े, पूजापद्धती, परंपरागत औषधोपचार, पशुपक्ष्यांच्या सवयी, विविध बोलीभाषेतील पाच हजार शब्दांचा कोष असे विविध विषय त्यांनी अभ्यासले. त्यातील काही ग्रंथरूपानेदेखील प्रकाशित करण्यात आलेले आहेत. वनौषधी उपचार पद्धतीबद्दलचा अभ्यास हा गुरुजींच्या जीवनाचा ध्यास होता. 650 वनौषधींची सखोल माहिती गुरुजींकडे उपलब्ध होती. नाशिकच्या आयुर्वेद सेवा संघाच्या सहकार्याने त्यांचे ‘औषधी रानावनातली’ हे पुस्तक प्रकाशित करण्यात आले होते. कोईमतूरच्या लोकस्वास्थ्य परंपरा संवर्धन समिती तसेच कर्जत तालुक्यातील कशेळीच्या आयुर्वेद संशोधन संस्थेचे गुरुजी सल्लागार होते. ‘आदिवासींचे परंपरागत उपचार’, ‘आदिवासी लोकगीते’ ही त्यांची पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. आवारी गुरुजी यांच्या शब्दकोशातील 20 टक्के शब्द मराठीत आलेले नाहीत. त्यांचा 122 पक्ष्यांचा, त्यांच्या अडय़ांचा, घर, त्यांचा आकार, रंग, प्रकार याबाबत गाढा अभ्यास होता. पिसांचा औषधासाठी कसा उपयोग करता येईल याचाही अभ्यास त्यांनी केलेला होता. माशांचे अनेक प्रकारदेखील त्यांनी अभ्यासले, कीटकांच्या नोंदी केल्या, सर्पाच्या विविध जाती, वन्य प्राण्यांच्या नोंदी त्यांनी केलेल्या आहेत.

गुरुजी अनेक वर्षे वनवासी कल्याण आश्रमाचे महाराष्ट्र प्रदेशचे अध्यक्ष होते. या माध्यमातून त्यांनी केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण देशभरातील कार्यकर्त्यांचे प्रबोधन केले. 1997 साली पेठ तालुक्यातील कायरेसादर पाडा येथे परकीय शक्तींच्या विरोधात एक मोठा संघर्ष उभा राहिला होता. आवारी गुरुजींची या सगळ्या संघर्षात खूप मोठी भूमिका होती. ‘आदिवासी हे हिंदूच’ असून त्यांच्या संस्कृतीला… अस्तित्वाला धोका निर्माण होईल अशाप्रकारे कुठलेही आक्रमण सहन केले जाणार नाही, अशी भूमिका गुरुजींनी घेतली होती. त्यातूनच पुढे संपूर्ण जिह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्र प्रांतात हिंदुत्वाबाबत जनजागृती करण्यासाठी हिंदू संमेलनांचे आयोजन करण्यात आले होते. या संमेलनाला प्रचंड मोठे जनसमर्थन लाभले. या सगळ्या संमेलनांमध्ये ‘आदिवासी हे हिंदूच आहेत’ अशा प्रकारची स्पष्ट भूमिका आवारी गुरुजींनी त्या काळात मांडली होती.

12 जानेवारी 2000 ला तत्कालीन महाराष्ट्र शासनाने एक अजब फतवा काढला होता. जनजाती विद्यार्थ्यांच्या शाळा सोडल्याच्या दाखल्यावर हिंदू शब्दाचा उल्लेख केला जाऊ नये अशा प्रकारचा तो आदेश होता. शासनाच्या या अजब फतव्यामुळे आवारी गुरुजी प्रचंड संतप्त झाले होते. सरकार आमच्या अस्तित्वावरच घाला घालत आहे अशा प्रकारची भूमिका त्यांनी घेतली. एवढय़ावरच गुरुजी थांबले नाहीत तर त्यांनी थेट शासनाला जाब विचारण्यासाठी मंत्रालयावर धडक दिली. गुरुजींचा प्रभाव एवढा होता की, त्यांच्या प्रभावापुढे झुकून शासनाने तो वादग्रस्त अध्यादेश मागे घेतला.

गुरुजींनी जनजाती समाजाच्या विकासासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य खर्ची घातले. अखेरपर्यंत त्यांनी जनजाती समाजाचे प्रबोधन केले व त्यांच्या आयुष्याला विकासाची दिशा दिली. त्यांचा हाच वारसा आपण  पुढे चालवूया.

आपली प्रतिक्रिया द्या