>> सुनील हिंगणे
मकर पांत हा भारतीय संस्कृतीतील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि पवित्र सण मानला जातो. या सणाचा संबंध शेती आणि सुगीच्या हंगामाशी आहे. ‘तिळगूळ घ्या, गोड बोला’ म्हणत मनातील किल्मिषे दूर करून नात्यांमधील गोडवा वृद्धिंगत व्हावा हा या सणाचा उद्देश आजच्या काळात अधिक महत्त्वाचा ठरणारा आहे.
मकर पांत हा भारतीय संस्कृतीतील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि पवित्र सण मानला जातो. खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. याला ‘मकर पांमण’ असे संबोधले जाते. भारतीय परंपरा आणि रीतिरिवाजांनुसार हा काळ अत्यंत शुभ फलदायी मानला जातो. संपूर्ण भारतात हा सण विविध नावांनी आणि आगळ्यावेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जात असला तरी त्याचा थेट संबंध कृषी जीवनाशी, ग्रामीण लोक संस्कृतीशी आणि सुगीच्या हंगामाशी आहे.
हा सण प्रामुख्याने भारतीय बळीराजाचा असला तरी समाजातील प्रत्येक घटक त्यात उत्साहाने सहभागी होतो. पांतीच्या निमित्ताने सूर्याचे होणारे राशी परिवर्तन विश्वाला सकारात्मक ऊर्जा प्रदान करते आणि मानवाला नवीन सुरुवातीसाठी प्रोत्साहित करते, अशी जनमानसात धारणा आहे. या सणाला सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि पौराणिक अशा त्रिविध पैलूंची जोड लाभलेली आहे. आध्यात्मिक स्तरावर सूर्याचे हे पांमण प्रार्थना, धार्मिक विधी आणि साधना करण्यासाठी अत्यंत फलदायी मानले जाते.
पांतीमागे एक ठोस खगोलशास्त्रीय कारण दडलेले आहे. या दिवशी हिवाळ्यातील सर्वात लहान दिवसाचा काळ संपून सूर्य उत्तरायणाकडे झुकू लागतो. विज्ञानाच्या दृष्टीने हे उन्हाळ्याच्या आगमनाचे प्रतीक आहे. सूर्याच्या या उत्तर दिशेकडील प्रवासाचा पृथ्वीवरील ऋतुचक्र आणि हवामानावर मोठा परिणाम होतो. वाढलेली उष्णता आणि सूर्यप्रकाश पिकांच्या वाढीसाठी अत्यंत पोषक असतो. म्हणूनच शेतकऱ्यांसाठी हा सुगीचा काळ ठरतो.
प्राचीन काळापासून पांतीच्या दिवशी पहाटे लवकर उठून पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करण्याची आणि सूर्याला अर्घ्य देण्याची परंपरा आहे. हा दिवस केवळ स्वतचा आनंद साजरा करण्याचा नसून समाजातील गरजू घटकांना मदत करण्याचादेखील आहे. अनेक सेवाभावी संस्था आणि नागरिक या दिवशी अन्नदान व वस्त्रदान करून सामाजिक बांधिलकी जपतात. ज्योतिष शास्त्रानुसार मकर राशीचा स्वामी ‘शनी’ असून जेव्हा सूर्य या राशीत प्रवेश करतो तेव्हा तो शिस्त आणि सामर्थ्य यांचा मेळ घालतो. वैदिक ज्योतिषात हा काळ नवीन व्यवसाय सुरू करण्यासाठी किंवा महत्त्वाचे संकल्प करण्यासाठी अनुकूल मानला जातो.
पांतीच्या निमित्ताने तीळ आण गुळापासून बनवले जाणारे पदार्थही आरोग्यदायी आहेत. तीळ शरीराला स्निग्धता व बळकटी देतात आणि आयुष्यातील गोडव्याचे प्रतीक असणारा गूळ उष्णता देतो. तामीळनाडूमध्ये नवीन तांदूळ, दूध आणि गुळापासून बनवलेला ‘पोंगल’ हा पदार्थ सूर्याला अर्पण केला जातो. पश्चिम बंगालमध्ये ‘पिठे’ हा तांदळाच्या पिठापासून बनवलेला खास पदार्थ लोकप्रिय आहे. उत्तर भारतात शेंगदाणे आणि तिळाची चिक्की तसेच लाडू उत्साहाने खाल्ले जातात. याखेरीज पांत आणि भोगीनिमित्त बनवण्यात येणारी विशेष भाजी या सणाला अधिक चवदार बनवते. या पदार्थांचा आस्वाद घेताना निसर्गाची समृद्धी आणि अन्नदात्याचे कष्ट यांविषयीचा कृतज्ञता भाव व्यक्त केला जातो. भारताच्या भौगोलिक आणि सांस्कृतिक विविधतेनुसार पांतीच्या परंपरांचे स्वरूप बदलत जात असले तरी या सर्वांचा मूळ गाभा निसर्गाप्रति कृतज्ञता व्यक्त करणे हाच आहे.
महाराष्ट्रात या दिवशी काळे वस्त्र परिधान करण्याची परंपरा आहे. सुवासिनी स्त्रिया या काळात सुगड पूजनासह हळदी-कुंकवाचे वाण लुटतात, तर लहान मुलांच्या कल्याणासाठी ‘बोरन्हाण’सारखे संस्कार केले जातात. शेजारच्या गुजरात राज्यामध्ये या सणाचे रूपांतर ‘उत्तरायण’ नावाच्या भव्य महोत्सवात होते. लहानांपासून थोरांपर्यंत सर्वजण रंगीबेरंगी पतंग उडवतात आणि ‘काय पो छे’च्या घोषणांनी सारा परिसर दुमदुमून जातो. पंजाब आणि हरयाणा प्रांतांत पांतीच्या पूर्वसंध्येला ‘लोहरी’ साजरी करण्याची परंपरा असून तिथे रात्रीच्या वेळी शेकोटी पेटवून त्याभोवती लोक भांगडा आणि गिद्धा नृत्य करतात.
दक्षिण भारतात तामीळनाडूमध्ये ‘पोंगल’ हा उत्सव सलग चार दिवस चालतो. तिथे मातीच्या नवीन भांडय़ात तांदूळ आणि गुळाचा भात शिजवून तो सूर्यदेवांना अर्पण केला जातो आणि ‘पोन्गालो पोंगल’ अशा घोषणा दिल्या जातात. कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातदेखील हा सण पिकांच्या कापणीचा आनंद म्हणून साजरा होतो. तिथे गायींना सजवून त्यांची पूजा केली जाते आणि त्यांना अग्नी ओलांडून नेण्याची ‘किच्चु हैसोडु’ ही धाडसी प्रथा पाळली जाते. उत्तर भारतात, विशेषत उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये या सणाला ‘खिचडी’ म्हटले जाते, जिथे पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करून तांदूळ आणि डाळीचे दान करण्याला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले जाते.
पूर्वेकडील पश्चिम बंगालमध्ये हा सण ‘पौष पांती’ म्हणून साजरा होतो, जिथे गंगासागर येथे मोठी जत्रा भरते आणि लोक समुद्रात पवित्र स्नान करतात तसेच तिथे घरोघरी तांदळाच्या पिठापासून बनवलेले ‘पिठे’ नावाचे पक्वान्न तयार केले जाते. आसाममध्ये याच काळात ‘माघ बिहू’ किंवा ‘भोगाली बिहू’चा उत्साह असतो, जिथे बांबूच्या ‘मेजी’ रचून त्या जाळल्या जातात आणि लोक सामूहिक भोजनाचा आनंद घेतात. राजस्थानमध्ये विवाहित स्त्रिया आपल्या सासूला वाण देऊन त्यांचा आशीर्वाद घेतात, तर केरळमध्ये शबरीमला मंदिरात ‘मकरविलक्कु’ या दैवी ज्योतीचे दर्शन घेण्यासाठी देशभरातून भाविक जमतात. अशा प्रकारे हिमाचलच्या पहाडांपासून ते कन्याकुमारीच्या किनारपट्टीपर्यंत पांत ही विविध रूपांतून भारतीय संस्कृतीतील समृद्धता आणि निसर्गाशी असलेले मानवाचे अतूट नाते अधोरेखित करते.
