महाराष्ट्राचा ‘महावृक्ष’

696

>> अनुराग वैद्य

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या अनेक गावांपैकी ऐतिहासिक वारसा लाभलेले एक गाव म्हणजे संगमनेर तालुक्यातील ‘पेमगिरी’ हे गाव. या गावाची ऐतिहासिक ओळख म्हणजे ‘पेमगिरीचा किल्ला अथवा भीमगड/शहागड’. पेमगिरी किल्ला हा जशी ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ही पेमगिरी गावाची दर्शवतो तशीच वनस्पती अभ्यासकांना आणि देशी विदेशी पर्यटकांना तसेच ट्रेकर्स लोकांना किल्ल्याबरोबर आकर्षित करण्यासारखे ठिकाण म्हणजे येथील ‘महाकाय वटवृक्ष’.

महाराष्ट्र देशात अनेक किल्ले, कोरीव गिरीशिल्पे (लेणी) यांची मोठय़ा प्रमाणात रेलचेल आहे आणि शिवाय नैसर्गिकता ही सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांना अजून विविधता आणते. पावसाळा सुरू झाला की, हे सह्याद्रीतील अलंकार भटक्यांना मोठय़ा प्रमाणात खुणावयाला लागतात तसेच उन्हाळ्यात आणि हिवाळ्यात या भौगोलिक रूपांची विविध रूपे आपणास बघावयास मिळतात. बऱयाचदा सह्याद्रीमध्ये असलेले हे अलंकार कुठे अजस्र पाणलोट धबधब्याच्या रूपाने कोसळताना दिसतात तर ही सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर निसर्गाने निर्मिती केलेले चमत्कार भटक्यांना साद घालत असताना दिसतात. याच सह्याद्रीच्या कुशीत ऐतिहासिक पेमगिरी किल्ल्याच्या पायथ्याला आजही सुमारे दोन ते तीन शतकांपासून आपले अस्तित्व टिकवून उभा राहिलेला महाराष्ट्राचा महावटवृक्ष शांत, निवांत परिसरात एखाद्या आजोबासारखा बसलेला आहे.

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या अनेक गावांपैकी ऐतिहासिक वारसा लाभलेले एक गाव म्हणजे संगमनेर तालुक्यातील ‘पेमगिरी’ हे गाव. या गावाची ऐतिहासिक ओळख म्हणजे ‘पेमगिरीचा किल्ला अथवा भीमगड / शहागड’. पेमगिरी किल्ला हा जशी ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ही पेमगिरी गावाची दर्शवतो तशीच वनस्पती अभ्यासकांना आणि देशी विदेशी पर्यटकांना तसेच ट्रेकर्स लोकांना किल्ल्याबरोबर आकर्षित करण्यासारखे ठिकाण म्हणजे येथील ‘महाकाय वटवृक्ष’. वनस्पती अभ्यासकांना पेमगिरी येथील हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे झाड कायमच अप्रूप बनलेले आहे.

संगमनेरपासून 18 किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पेमगिरी ऊर्फ भीमगड ऊर्फ शहागड किल्याजवळील दोन किलोमीटर अंतरावर पेमगिरी गावामध्ये मोरदरा नावाच्या भागात हा विशाल वटवृक्ष आजही शतकानुशतके उभा आहे. वादळ वाऱयाला तोंड देत अनेक वर्षांपासून पेमगिरी गावाची एक वेगळी ओळख हा ‘महाकाय वटवृक्ष’ करून देत आहे. सुमारे चार एकरपेक्षा जास्त परिसरात हा ‘महाकाय वटवृक्ष’ पसरलेला आहे. त्याच्या मुख्य खोडाचा घेर 58 फूट आहे. त्याच्या एकूण पारंब्या 90पेक्षा जास्त आहेत. झाडाचा उत्तर-दक्षिण व्यास 300 फुटांपर्यंत तर पूर्व पश्चिम व्यास 280 फूट इतका मोठा आहे
या पारंब्यांच्या मधून आपल्याला आतपर्यंत जाता येते. या वडाच्या झाडाखाली भिल्ल-रामोशांची ‘जाखाई-जाकमतबाबा’ ही लोकदैवते आहेत. या लोकदैवतांची दंतकथाही फार सुंदर आहे आणि या महाकाय वटवृक्षाबाबतीत पंचक्रोशीमध्ये प्रसिद्ध आहे. गुरं-शेळ्यांची राखण करणाऱया रामोशी समाजातील जाकमतबाबाची आणि जाखाई यांची. ‘जाकमतबाबा आपल्या शेळ्या चरण्यासाठी या जागेवर आले होते. दुपारच्या सुमारास एका वाघाने शेळ्यांवर हल्ला केला. शेळ्यांना वाचविण्यासाठी जाकमतबाबांनी वाघाला प्रतिकार करण्यास सुरुवात केली. आपल्या भावाची म्हणजेच जाकमतबाबांची आरडाओरड ऐकून त्यांची बहीण जाखाई तेथे आल्या. जाकमतबाबा वाघाच्या तावडीत सापडल्याचे लक्षात येताच जाखाई यांनी स्वतः वाघाशी लढा दिला. या संघर्षात वाघ, जामकतबाबा व जाखाई यांनी अखेरचा श्वास घेतला. या दोघांनी लढताना हत्यार म्हणून वापरलेल्या कुऱहाडीचा दांडाही या वृक्षात खोचलेला आपल्याला दिसतो’ असे पेमगिरी येथील गावकरी सांगतात.

पुढे या जागेवर रामोशांनी जाकमतबाबा व जाखाई यांच्या मूर्तीची स्थापना केली. मूर्तीची स्थापना केल्यानंतर पुढे झाडाचेही दैवतीकरण झाले. यामध्ये अजून एक आख्यायिका येथे सांगितली जाते ती अशी ‘कुणी जाणीवपूर्वक फांद्या तोडल्या, पाने तोडली तर जाकमतबाबा त्यांना चांगलाच धडा शिकवतो, यावर लोकांची दृढ श्रद्धा बसली. त्यामुळे झाडाचा कुणी विध्वंस करत नाही. परिणामी झाडाचे रूपांतर विशाल वटवृक्षात झाले. जेव्हा जेव्हा या वटवृक्षाला छाटण्याचा प्रयत्न झाला. त्या त्या वेळी लोकांना अद्दल घडली गेली’, असे स्थानिक लोकांचे म्हणणे आहे. आज या महाकाय वटवृक्षाच्या मध्यभागी शेंदूर फासलेले काही दगड, वीरगळ ठेवलेले आहेत तसेच ‘जाकमतबाबा व जाखाई’ यांची देखील मूर्ती पाहायला मिळते याचबरोबरीने या झाडाखाली हनुमंताची देखील मूर्ती आपणास पहावयास मिळते. या महाकाय वडावर गावकऱयांची नितांत श्रद्धा आहे.

या महाकाय वटवृक्षाची कारणं काहीही असोत, पण हा ‘महाकाय वटवृक्ष’ या स्थानिक लोककथांमुळे आपले अस्तित्व टिकवून ठेवल्याने दिवसेंदिवस विस्तारत गेला. जेव्हा केव्हा पेमगिरी किल्ला, अकोले येथील मंदिरे आणि भंडारदरा या परिसरामधे भटकंती करायला जाल तेव्हा या पेमगिरी गावातील वटवृक्षाला नक्की भेट द्या. आजमितीस हा महाराष्ट्रातला सर्वात ‘महाकाय वटवृक्ष’ आहे, हे नक्की.

[email protected]

आपली प्रतिक्रिया द्या