खलिल जिब्रान – लेखक ते युगनायक!

  • समीर गायकवाड

का अशा माणसाची गोष्ट ज्याच्या शवपेटीवर दोन देशांचे राष्ट्रध्वज गुंडाळले होते. त्यातला एक होता चक्क अमेरिकेचा आणि दुसरा होता लेबेनॉनचा. एक असा माणूस की ज्याच्या अंत्ययात्रेला विविध धर्मांचे लोक एकत्र आले होते जेव्हा जगभरात सौहार्दाचे वातावरण नव्हते. एक अवलिया जो प्रतिभावंत कवी होता, शिल्पकार होता, चित्रकार होता आणि परखड भाष्यकार होता. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तो एक दार्शनिक होता. एक सहृदयी पुरुष जो आपल्या प्रेमासाठी अविवाहित राहिला. एक असा माणूस ज्याने वयाच्या पंधराव्या वर्षी धर्माची खरमरीत समीक्षा करणारं पुस्तक लिहिलं. ज्याला तत्कालीन चर्चने हद्दपारीची सजा सुनावून देशाबाहेर काढले होते त्याच देशात पुढे त्याच्या नावाचा डंका पिटला गेला, त्याच्या मृत्यूनंतर लोकदर्शनासाठी तब्बल दोन दिवस त्याचे पार्थिव ठेवावे लागले. इतकी अलोट गर्दी त्याच्या अंतिम दर्शनासाठी एकवटली होती. ज्या मॅरोनाईट चर्चच्या आदेशाने त्याला पिटाळून लावले होते त्याच चर्चच्या आदेशानुसार त्याच्या स्वतःच्या गावातल्या दफनभूमीत त्याचे शव विधिवत व सन्मानाने दफन केले गेले. आजदेखील त्या माणसाची कबर तिथे आहे अन् आजही त्या कबरीवर फूल चढवण्यासाठी मॅरोनाईट कॅथॉलिक, प्रोटेस्टंट शिया, सुन्नी, यहुदी, बौद्ध यांच्यासह अनेक संप्रदायाचे, धर्माचे लोक तिथे येतात.

या माणसाचे नाव खलिल जिब्रान! त्याच्या नावाचा अर्थ अत्यंत अप्रतिम आहे. ‘खलिल’ म्हणजे निवडलेला प्रिय मित्र आणि ‘जिब्रान’चा अर्थ आहे आत्म्यांना संतोष देणारा. खलिलची वाक्ये सुभाषितागत प्रसिद्ध आहेत. तो एक सर्वकालीन श्रेष्ठ रचनाकार म्हणून गणला जातो.

गेल्या दोन दशकांपासून अंतर्गत यादवी आणि दहशतवाद्यांच्या कारवायांनी जराजर्जर झालेल्या सिरीयाचा कधी काळी भाग असणाऱया तत्कालीन ऑटोमन माऊंटमधील बशरी (पुढे हा भूभाग लेबनॉनच्या ताब्यात आला) या शहरात खलिलचा जन्म 6 जानेवारी 1883 रोजी झाला. त्याचे कुटुंब मॅरोनाईट कॅथॉलिक होते. वयाच्या अकराव्या वर्षापर्यंत त्याने घरीच शिक्षण घेतले. तिथल्या सततच्या यादवीमुळे त्यांना परागंदा होण्याशिवाय पर्याय उरला नाही. 1895 ते 1897 या दोन वर्षांत सुरक्षित निवाऱयाच्या शोधात त्याचे कुटुंब बेल्जियम, फ्रान्स, अमेरिका या देशांतून फिरलं. या काळात त्याला अरेबिक, फ्रेंच आणि इंग्लिश भाषा अवगत झाल्या. अखेर त्याचं कुटुंब अमेरिकेत स्थायिक झालं,

त्याने वयाच्या पंधराव्या वर्षी लिहिलेल्या ‘द प्रॉफेट’ला आजही सर्वश्रेष्ठ आणि अभिजात साहित्य कृतीत गणले जाते. या पुस्तकात सव्वीस काव्यात्मक निबंध आहेत. या पुस्तकाबद्दल त्याला विलक्षण आत्मियता होती. तब्बल चार वर्षे याचं हस्तलिखित तो जवळ बाळगून होता. तो सातत्याने पुनर्वाचन करायचा आणि त्यात सुधारणा करायचा, त्याला सजवायचा. जेव्हा हे पुस्तक छापलं गेलं तेव्हा जगाच्या क्षितिजावर त्याचं नाव आपसूक विराजमान झालं. अन्यायग्रस्त शोषित मानवाला त्याच्या अस्तित्वाची जाणीव त्यात करून देण्यात आली होती. असे असूनही त्यात जटिलता नव्हती. वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्याने ‘अल हकीकत’ ही पत्रिका काढली होती. यात साहित्य आणि धर्मदर्शन यावर लेख असत. सतराव्या वर्षी वर्तमानपत्रातून गद्यलेखन सुरू करतानाच त्याने अरबी कवींची काल्पनिक चित्रे रेखाटली.

खलिल एकवीस वर्षांचा असताना लेबनॉनमध्ये यादवी सुरू झाली, अराजक माजले. खलिलने एकाच वेळी चर्च आणि शासकांच्या निरंकुश सत्तेला आव्हान दिले. त्याला खरे तर ख्रिश्चन धर्माप्रती जिव्हाळा होता, पण त्यातील दांभिकता त्याला पसंत नव्हती. त्याच वेळी इस्लामच्या विविध अर्थ लावण्याच्या पद्धतीवर तो नाराजी व्यक्त करत असे. त्यातील हिंस्रतेवर त्याचे खास कटाक्ष होते, मात्र मानवतावादी सुफी गूढ छटांची त्याला ओढ होती. त्या काळात तुर्की शासकांनी अत्याचार माजवला होता. चर्चला संरक्षण होते, पण लोकांना नव्हते. पादरी लोक चर्चच्या छायेखाली भोळ्या गरीब जनतेचे शोषण करीत होते. बायबल आणि ख्रिस्ताच्या शिकवणी मन मानेल तशा पद्धतीने लोकांवर लादून आपले घर भरत होते. शासक त्यांना उत्तेजन देऊन त्यात वाटा घेत होते. दोन्हींकडून कात्रीत अडकलेली जनता आक्रोश करत असली तरी तिचा आवाज कुणाच्या कानी पोहोचत नव्हता. खलिल मात्र यावर अंतर्मुख होऊन विचार करत होता आणि एके दिवशी लोकांच्या उद्रेकास ठिणगी लावण्याचे काम खलिलनेच केले. त्यासाठी त्याला कुठल्या शस्त्राची गरज पडली नाही. हे काम त्याच्या पुस्तकाने केले. ‘अल अरवाह अल मूत्ममरिदा’ हे खरं तर कथांचे एक पुस्तक होते, पण त्यात आगीच्या लसलसत्या जिव्हाच होत्या. या पुस्तकाने चर्चच्या धर्मसत्तेला जणू आव्हान दिले.

तळपायाची आग मस्तकी गेलेल्या सत्ताधीशांनी खलिलच्या पुस्तकांच्या प्रती जप्त केल्या. त्याचे पुस्तक जाळून टाकण्याचे आदेश निघाले. चर्चला हाताशी धरून धर्मद्रोहाचे आरोप लावून त्याला देशातून निष्कासित केले गेले. आपल्याला हद्दपार केले याहून अधिक दुःख त्याला पुस्तक जाळून टाकल्याचे झाले. हे पुस्तक इंग्रजीत ‘स्पिरीटस रिबेलियस’ या नावाने जगात प्रसिद्ध आहे.

यानंतर बराच काळ तो चित्रकार मित्र रोदिनसोबत पॅरिसमध्येच राहिला. नंतर तो अमेरिकेस निघून गेला. न्यूयॉर्कमध्ये त्याने छोटासा स्टुडिओ थाटला. त्याने बनवलेल्या पेंटिंग्जची प्रदर्शने अमेरिका, फ्रान्स आणि इंग्लंडमध्ये भरत गेली. खलिलने जवळपास पंचवीस पुस्तके लिहिली. ‘द सिक्रेट्स ऑफ हार्ट’, ‘टीयर्स ऍण्ड लाफ्टर’ ही त्याची सुरुवातीची पुस्तके होती. तारुण्यात लिहिलेल्या या पुस्तकांत मानवता, प्रेम, सौंदर्य आणि निसर्ग यावर केंद्रित चिंतन आहे. ‘द ब्रोकन विंग्ज’मध्ये त्याच्या जीवनानुभवाची झलक आहे. तारुण्यात त्याचे सलमा करिमी या तरुणीवर प्रेम होते, पण त्याचा हृदयभंग झाला. तो तिच्या प्रेमाच्या साक्षीने अविवाहित राहिला. त्याच्या हृदयभंगाच्या व्यथेच्या सावल्या ‘द मॅडम’, ‘द फोर रनर’, ‘द गार्डन ऑफ द प्रॉफेट’ या साहित्य कृतीत पडल्या आहेत.

इ.स. 1904 मध्ये बोस्टन इथे भरलेल्या प्रदर्शनात मेरी एलिझाबेथ हेस्केलशी खलिलची भेट झाली. मेरी कलाशाळेत मुख्याध्यापिका होती. या दोघांची मैत्री खलिलच्या मृत्यूपर्यंत टिकून होती. काही चरित्रकारांच्या मते या दोहोत आत्मिक प्रेम होते. दोन विजातीय लिंगी व्यक्तीमधील निखळ पारदर्शी आणि सच्च्या मैत्रीचे उदात्त प्रतीक म्हणून या दोघांच्या नात्याकडे पाहिले जाते. वयाच्या अठ्ठेचाळीसाव्या वर्षी 10 एप्रिल 1931 रोजी खलिलच्या आयुष्याचे अखेरचे पान लिहिले गेले. तोवर त्याला अमेरिका आणि लेबनॉन या दोन्ही देशांनी नागरिकत्व बहाल केले होते. खलिलचा मृत्यू न्यूयॉर्कमध्ये झाला. त्याची इच्छा होती की, मायभूमीत दफन व्हावे, पण त्यासाठी त्याच्या पार्थिवाला बरीच प्रतीक्षा करावी लागली. 1932 मध्ये त्याचे पार्थिव मायदेशात आणले गेले. तेव्हा लेबनॉनमधले वातावरण बदलले होते.

आजच्या घडीला खलिलच्या बशरीमधील कबरीचे रूपांतर एका भव्य देखण्या स्मारकात झाले आहे. बोस्टनमध्येही त्याचे शानदार स्मारक आहे. वॉशिंग्टन डीसीत त्याचे शिल्पस्मारक आहे. जगभरात अनेक देशांत त्याचे पुतळे उभारले गेलेत. एका साहित्यिकाला मिळालेला हा सर्वोच्च बहुमान असावा. अरब जगतात जिब्रानला साहित्यिक व राजकीय बंडखोर मानले जाते. परंपरागत संप्रदायापासून फारकत घेणारी त्याची रोमांचक लेखन शैली, विशेषतः त्याच्या गद्यात्मक कविता आधुनिक अरब साहित्यातील प्रबोधनाच्या केंद्रस्थानी होत्या. लेबनॉनमध्ये आजही त्याला साहित्यिक युगनायक मानले जाते. शेक्सपिअर आणि लाओ-त्झूनंतर खलिल जिब्रान हा सार्वकालिक सर्वाधिक खप असणारा तिसरा कवी आहे. कथा लिहिणारा खलिल कथानायकही झाला आणि युगनायकही झाला ही गोष्टच खलिलविषयी सारं काही सांगून जाते.

[email protected]

आपली प्रतिक्रिया द्या