खाद्यतेल का महागले?

  • सूर्यकांत पाठक

देशातील जनतेची महागाईपासून सुटका होण्याची चिन्हे दिसत नाहीत. इंधन, भाजीपाल्याबरोबरच महागडय़ा तेलामुळे स्वयंपाकघराचा हिशेब बिघडला आहे. एका सर्वेक्षणानुसार खाद्यतेलाच्या किमतीत गेल्या वर्षभरात 30 ते 60 टक्के वाढ झाली आहे. कच्च्या पामतेलाचा भाव उच्चांकी पातळीवर पोचला आहे. सोयाबीन, सोया तेलाच्या किमतीदेखील भडकल्या आहेत. याची कारणे काय आहेत? उपाय काय करायला हवेत?

पेट्रोल, डिझेल, गॅस आणि आता खाद्यतेलाच्या भडकलेल्या किमतीने सामान्य व्यक्तीचे आर्थिक गणीत कोलमडले आहे. चार-पाच महिन्यांपूर्वी मोहरीचे एक लिटर तेल 110 रुपयाला येत होते. आता ते 150 रुपये लिटर झाले आहे.  हीच स्थिती सोयाबिन आणि सूर्यफुलाची आहे. त्यामुळे कोणत्या तेलाचा वापर करावा यावरून गृहिणींचे डोके चक्रावले आहे. एप्रिल 2020 च्या तुलनेत तेलाच्या 15 लिटरच्या कॅनमध्ये सरासरी 800 ते 1000 रुपयांपर्यंत वाढ झाली आहे. सूर्यफूल तेलाच्या 15 लिटर कॅनसाठी 2400 ते 2500 रुपये मोजावे लागत आहेत. सोयाबिनला 2000 ते 2100 रुपये तर पामतेलासाठी 2050 ते 2100 रुपये मोजावे लागतात. शेंगदाणे तेलाला पंधरा लिटरसाठी 2600 रुपये द्यावे लागत आहेत. गेल्या वर्षी याच काळात सूर्यफुलाच्या कॅनसाठी दीड हजार, सोयाबीनसाठी 1300 रुपये, पामतेलासाठी 1200 रुपये तर शेंगदाणा तेलासाठी 1700 ते 2000 रुपये द्यावे लागत होते. सूर्यफुलाची किंमत रिटेल बाजारात सध्या एका लिटरमागे 165 रुपये इतकी आहे. सोयाबिनची 140 तर पामतेल 140 रुपये लिटर आहे. शेंगदाणा तेल 180 ते 190 रुपये आहे.

हॉटेल व्यावसायिकांनादेखील खाद्यतेलाच्या भाववाढीचा फटका बसत आहे. साधारणतः एका रेस्टॉरंटला दररोज 15 लिटर तेल लागते. यासाठी आता 25 ते 30 टक्के अधिक पैसे मोजावे लागत आहेत. कोरोना आणि लॉकडाऊनमुळे अगोदरच हॉटेल व्यवसाय अभूतपूर्व अडचणीत आहे.  संसर्गाच्या भीतीने ग्राहक कमी झाल्याने खाद्यपदार्थाच्या किमतीही ‘जैसे थे’च ठेवल्या आहेत. तुटपुंज्या नफ्यावर व्यवसाय करत  असतानाच तेलातील किंमतवाढीने हॉटेल व्यावसायिकांचे कंबरडे मोडले आहे. असे असले तरी कृषितज्ञांनी या भाववाढीचा लाभ शेतकर्यांना मिळत असल्याबद्धल समाधान व्यक्त केले आहे.

खाद्यतेल वाढीमागे नेमके काय कारण असू शकते याचे सर्वांनाच कुतुहल आहे. कोरोना काळात जगभरात खाद्यतेलाचा पुरवठा विस्कळीत झाला. हॉटेल व्यवसाय बंद राहिल्याने तेलाला मागणी कमी राहिली. त्याचबरोबर जैवइंधनासाठी क्रूड पामतेलाला मागणी वाढली. ब्राझील, अर्जेंटिना येथे पामची शेती मोठय़ा प्रमाणात आहे, पण तेथेही हवामानाने साथ दिली नाही आणि त्याचा परिणाम किमतीवर दिसून आला. इंडियन व्हेजिटेबल ऑइल प्रोडय़ूसर्स असोसिएशनच्या मते फेब्रुवारीत पामतेल आणि सनफ्लॉवर तेलाच्या किमती अधिक वाढल्या आहेत. हीच तेजी सोयाबिनच्या तेलातही पाहवयास मिळाली. सध्या ब्राझीलचे हवामान बिघडले आहे. तेथे खूप पाऊस झाला आहे. परिणामी तेथे सूर्यफुलाचे तेल 1700 डॉलरवर पोचले आहे. घरगुती बाजारात निर्बंधांमुळे फेब्रुवारीत वाहतूक कमी राहिली. अशा वेळी तेल उद्योगाने सरकारला जेनेटिकली मॉडीफाइड ऑइल सीडच्या म्हणजेच जनुकीय सुधारित तेलबियांच्या वापराला प्रोत्साहन देण्याची मागणी केली आहे.

देशाला दरवर्षी 23 दशलक्ष टन खाद्यतेलाची गरज पडते. यातील केवळ 8 दशलक्ष टन खाद्यतेलाची निर्मिती देशांतर्गत होते. म्हणजेच दरवर्षी 15 दशलक्ष टन खाद्यतेल आयात करावे लागते. यापोटी आपल्याला 10 अब्ज डॉलर खर्च करावे लागतात. जर देशात तेलबिया उत्पादनाला चालना दिली तर मोठय़ा प्रमाणात परकी चलनात बचत होऊ शकते. तेल उद्योगाची संघटना सीओओआयटी (सेंट्रल ऑर्गनायजेशन फॉर ऑइल इंडस्ट्री ऍण्ड ट्रेड) च्या मते तेलबियातही मोहरी, सोयाबीन, शेंगदाणे, नारळ, कापूस, तीळ आदींचे उत्पादनदेखील कमी होत चालले आहे. त्यामुळे सरकारला देशात जीएम बियाणांच्या वापराकडे गांभीर्याने पाहावे लागणार आहे.

स्वातंत्र्यापूर्वी हिंदुस्थानातून खाद्यतेलाची निर्यात केली जात होती. 1970 च्या दशकात प्रारंभीच्या काळात आपण जवळपास आत्मनिर्भर झालो होतो. त्यानंतर तेलाचा खप वेगाने वाढू लागला आणि आयातीची गरज भासू लागली. 1994-95 च्या काळात खाद्यतेल आयात करण्याबाबतची अवलंबिता दहा टक्के होती. आता लोकसंख्या, जीवनमानात सुधारणा आणि उत्पादनात घट झाल्याने 70 टक्के तेल आयात करावे लागत आहे. आपल्याकडे पारंपरिकरीत्या खाण्यात तेलाचा उपयोग केला जातो. 1971 मध्ये प्रतिमाणसी दरवर्षी पाच किलो तेल एवढे प्रमाण होते. 1972 चे हिंदुस्थान आणि पाकिस्तान युद्ध आणि त्यानंतरच्या दुष्काळामुळे 1973 मध्ये तेलाचे हेच प्रमाण प्रति व्यक्ती वार्षिक 3.9 किलोवर पोहोचले. त्यानंतर त्यात वाढ होत गेली.  2012-2013 या काळात हेच प्रमाण 15.8 किलोवर पोचले. आता तर हेच प्रमाण 19.5 किलो प्रति व्यक्ती झाले आहे. स्वदेशी उत्पादकता आणि उत्पादन जोपर्यंत वाढत नाही तोपर्यंत आयात तेलावरचे आपले अवलंबित्व वाढतच जाईल.  त्यामुळे खाद्यतेलावरचा पाच टक्के जीएसटी हटवण्याचा विचार करायला हवा.

खाद्यतेल उत्पादक संघटनेच्या मते हिंदुस्थानात सोयाबिनचे तेल पंधरा ते 18 लाख टन, मोहरीचे तेल 25 ते 28 लाख टन, तिळाचे तेल 1 लाख टन, शेंगदाणा तेल 7 लाख टन आणि अन्य प्रकारचे तेल (राइस ब्रान आणि सरकी) चे दहा लाख टन उत्पादित केले जाते. उर्वरित तेल परदेशातून येते. परदेशातून सुमारे 90 लाख टन पामतेल येते. कोरानाकाळापूर्वीच्या तुलनेत आता तेलाची मागणी कमी झाली आहे. कारण बाहेरचे खाणे बऱयाच प्रमाणात कमी झाले आहे. त्यामुळे खाद्यतेलाची विक्री दहा ते पंधरा टक्के घटली आहे.  सध्याची स्थिती पाहता आणखी दोन महिने आपल्याला चढय़ा दरानेच तेल खरेदी करावे लागणार आहे.

स्वातंत्र्यापूर्वी हिंदुस्थानातून खाद्यतेलाची निर्यात केली जात होती. 1970 च्या दशकात प्रारंभीच्या काळात आपण जवळपास आत्मनिर्भर झालो होतो. त्यानंतर तेलाचा खप वेगाने वाढू लागला आणि आयातीची गरज भासू लागली. 1994-95 च्या काळात खाद्यतेल आयात करण्याबाबतची अवलंबिता दहा टक्के होती. आता लोकसंख्या, जीवनमानात सुधारणा आणि उत्पादनात घट झाल्याने 70 टक्के तेल आयात करावे लागत आहे. आपल्याकडे पारंपरिकरीत्या खाण्यात तेलाचा उपयोग केला जातो. 1971 मध्ये प्रतिमाणसी दरवर्षी पाच किलो तेल एवढे प्रमाण होते. 1972 चे हिंदुस्थान आणि पाकिस्तान युद्ध आणि त्यानंतरच्या दुष्काळामुळे 1973 मध्ये तेलाचे हेच प्रमाण प्रति व्यक्ती वार्षिक 3.9 किलोवर पोहोचले. त्यानंतर त्यात वाढ होत गेली.

(लेखक . भा. ग्राहक पंचायतचे कार्याध्यक्ष आहेत)

आपली प्रतिक्रिया द्या