>> उमा दीक्षित
सध्या सोशल मिडियाने सगळय़ांना वेड लावले असले तरी एकेकाळी रेडिओचा बोलबाला होता. अर्थात अजूनही रेडिओवरील कार्यक्रमांचं गारुड रसिकांच्या मनावर राज्य गाजवते. 13 फेब्रुवारी हा जागतिक रेडिओ दिवस. अर्थात रेडिओ दिन साजरा होतोय 2012 पासून परंतु आपल्या रेडिओची म्हणजेच आकाशवाणीची जादू 1997 सालापासून आपण अनुभवत आहोत. आकाशवाणीचे हे सूर म्हणजे रसिकांसाठी सुवर्णक्षणच पण त्याहीपलीकडे जात रेडिओने अनेकांना सांधणारी, साधणारी जिव्हाळय़ाची बेटं तयार केली.
रेडिओ दिवसानिमित्त लिहायचे म्हटल्यावर हल्लीच्या नवीन सवयीने तत्परतेने गुगलुन बघितले, तर कुणी कुठल्या दूरच्या देशातला? टोनी, तर कुणी आपल्याच देशातला जय शर्मा वगैरे रेडिओबद्दल भरभरून बोलत होते… रेडिओ लोकांना फार जवळचं वाटावं असं माध्यम आहे, रेडिओ माहिती आणि मनोरंजनाचं विनामूल्य माध्यम आहे वगैरे वगैरे. रेडिओचा इतिहास भूगोल याविषयी भरभरून बोलत होते, पण दूरस्थ ग्रहावरचे प्रवासी वाटले ते. रोज आपण वरणभात भाजी पोळी कोशिंबीर खातो, अर्थात रोज खाल्लीच पाहिजे, आरोग्यासाठी आवश्यकच असते ती. मग काय आपण एक दिवशी कधीतरी उठून सांगतो का की आज वरणभात भाजी पोळी खाल्ली. नाही ना? तसंच आहे की हे!
ज्या लाखो श्रोत्यांच्या रोजच्या जगण्यात आनंद पेरणारा रेडिओ असतो त्यांच्यासाठी तर एक दिवस का, रोजच ‘रेडिओ दिवस’ असतो. रेडिओची एक अत्यंत समर्पक व्याख्या वाचली होती… “Radio is a celebration of humanity’’ किती खरं! ती व्याख्या वाचताना आकाशवाणीत आलेल्या असंख्य अनुभवांचा पट डोळ्यांसमोरून झर्रकन गेला. अगदी वर्षभरापूर्वीची गोष्ट आहे. रोजचा वनिता मंडळाचा लाइव्ह कार्यक्रम झाल्यावर मी माझ्या रूममध्ये आले. टेबलावरचा फोन वाजला. एक श्रोता मैत्रीण होती. कार्यक्रमाबद्दलचा अभिप्राय भरभरून देत होत्या त्या, हा अनुभव नेहमीचाच त्यामुळे मी निवांतपणी ऐकत होते आणि अचानक त्या म्हणाल्या, ‘माझी कॅन्सरची treatment सुरू आहे, पण आकाशवाणीचे कार्यक्रम ऐकते आहे तोपर्यंत तग धरून आहे’ मला काय बोलावं सुचेना. पुढे काही दिवसांनी आम्ही त्यांच्या घरी रेडिओच्या श्रोत्या म्हणून मुलाखत घ्यायला गेलो तर त्यांच्या कॉटवर एकीकडे ऑक्सिजनचा सिलिंडर होता आणि दुसरीकडे रेडिओ सेट होता. तो रेडिओचा सेट ही त्यांच्यासाठी ऑक्सिजनचाच काम करत होता. हेच तर celebration of humanity. माणुसकीचा फक्त विचारच नव्हे, तर माणुसकीचा सोहळाच.
2012 साली युनेस्कोने 13 फेब्रुवारी हा रेडिओ दिवस साजरा करण्याचं ठरवलं ते रेडिओचं महत्त्व ओळखूनच. जगभरात 44000 रेडिओ केंद्रे आहेत. त्यात एएम आणि एफएम या बँडवर ही रेडिओ केंद्रे चालवली जातात. तंत्रदृष्टय़ा ठीकठिकाणी काही कमी अधिक गुणवत्ता असेल, पण एक सार्वत्रिक उद्दिष्ट हेच की, मोठय़ा लोकसंख्येपर्यंत त्यांच्यासाठी तात्कालिक आणि दूरगामी असे महत्त्वाचे विषय घेऊन पोहोचणं. मग तो विषय पोलिओचं उच्चाटन असेल, प्रौढसाक्षरता असेल, स्त्र्ााr सक्षमीकरण असेल, पालकत्वाचे फंडे असतील…. ज्याचा माणसाच्या चांगल्या जगण्याशी संबंध आहे त्या प्रत्येक गोष्टीचा उच्चार रेडिओवर केला गेला पाहिजे. मनोरंजन मागाहून येतच. तेही आवश्यकच. म्हणूनच तर ‘‘बहुजन हिताय बहुजन सुखाय’’ हे आकाशवाणीचं ब्रीदवाक्य आहे. आकाशवाणीच्या हिंदुस्थानातल्या 420 केंद्रांवर याच ब्रीदवाक्याला अनुसरून काम केलं जातं. हिंदुस्थानातल्या सगळय़ाच प्रांतात अगदी दूरदूरच्या भागात आकाशवाणीची केंद्रे आहेत. तिथले स्थानिक प्रश्न मांडण्यासाठी आणि स्थानिक प्रतिभेला वाव देण्यासाठी आकाशवाणी एक हक्काचं व्यासपीठ निर्माण करते. एक अत्यंत आपुलकीची हौसलाअफजाई. जगभरात रेडिओच्या माध्यमातून 75 टक्के लोकसंख्येपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न होत असताना हिंदुस्थानात आकाशवाणी 99टक्के लोकसंख्येपर्यंत पोहोचते. ही आकडेवारी थक्क करणारी आहे. कारण मनोरंजनाचे अगणित पर्याय उपलब्ध असताना लोकांना रेडिओ हे आजही जिव्हाळ्याचं माध्यम वाटतं. आमच्या एका डायल इन कार्यक्रमात एका श्रोता बाईंचा फोन आला…. त्या म्हणाल्या, ‘पोळ्या करायचा कंटाळा येतो, पण तुमचा कार्यक्रम ऐकताना पोळ्या कधी होऊन जातात कळतही नाही.’
दुबईला राहाणारी आमची एक श्रोता मैत्रीण सांगते ‘दुबईतल्या या रखरखाटात आकाशवाणीचा आपुलकीचा आणि आपल्या भाषेचा स्निग्ध स्नेह हवाहवासा, ऐकावासा वाटतो.’ ‘आता आकाशवाणी News On Air या मोबाईल ऍपच्या माध्यमातून जगभरात पोहोचली आहे. दुबई, ऑस्ट्रेलिया, अमेरिका, लंडन अशा अनेक ठिकाणी आकाशवाणीच्या श्रोत्यांची संख्या वाढते आहे. हा श्रवणानंद लोकांना हवा आहे. या श्रवणाने काय होतं, तर समर्थ रामदासस्वामी सांगतात तसं ‘श्रवणे सद्बुद्धी लागे, श्रवणे विवेक जागे, श्रवणे कुसंग तुटे, श्रवणे काम वोहटे’ इतकं काय काय होतं श्रवणाने. पण हे नुसतं श्रवण नसतं, तर श्रवणातून जे काही गोळा झालेलं असतं ते आतपर्यंत झिरपणंही असतं. कारण ते आपण जसं जगतो त्याच्याशी निगडित असं काही असतं. त्यात अवास्तव काही नसतं. एकदा मंत्र जगण्याच्या या आकाशवाणीच्या एका डेली सोपमध्ये आम्ही प्रत्येक भागावर एक प्रश्न विचारत असू. या मालिकेत विवाहबाह्य संबंध, बायांची कटकारस्थानं असलं काही नव्हतं. होते ते माणसाच्या जगण्याचे रोजचे प्रश्न. जसं मुलीचा जन्म, मुलींचं शिक्षण, शेतकऱयांचे प्रश्न. या मालिकेत एक गरीब अडाणी असलेली शेतकऱयाची बायको आपल्या मुलीला मात्र शिकवते. त्यासाठी खूप झगडते. या मालिकेत्या एका भागावरच्या प्रश्नाचं उत्तर बरोबर आलं म्हणून बक्षीस घेण्यासाठी पार्ल्याहून सगळं कुटुंब घेऊन टॅक्सीने आल्या. बक्षीस छोटंसंच होतं. मी त्यांना म्हटलं, तुम्ही कशाला इतक्या लांबून आलात? कुणाला तरी पाठवायचं ना. तर बाहेर थांबलेल्या आपल्या यजमानांकडे निर्देश करून त्या म्हणाल्या, यांचा विरोध होता तरी मी माझ्या मुलीला शिकवलं, आपल्या मालिकेतल्या आईने तिच्या मुलीला शिकवलं तसं. आज माझी मुलगी कॅलिफोर्नियाला आहे. आणि हेच सांगण्यासाठी मी आले आहे.’
हे रेडिओचं काम… Celebration of humanity… म्हणूनच रेडिओ ही चळवळ व्हायला हवी. संवादाचे अगणित सेतू उभे करणारी, आजच्या काळात माणसाच्या तुटलेपणाला सांधणारी, जिव्हाळ्याचं एक बेट निर्माण करणारी…पुढच्या पिढय़ांचा विचार असणारी… मग एक 13 फेब्रुवारीच का, तर रोजच रेडिओ दिवस’’हे आनंदाने सांगणारी चळवळ.
(लेखिका आकाशवाणी मुंबईच्या कार्यक्रम अधिकारी आहेत)
