>> रितेश पोपळघट
[email protected]
शेतीविषयक प्रयोगशीलतेतून आणि व्यवस्थापनाधिष्ठित दृष्टिकोनातून शेतीला नवा मार्ग देणारे डॉ. दत्तात्रय वने. शेतीकडे एक व्यापक व्यवस्थापनशास्त्र म्हणून पाहत नियोजन, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर, जोखीम व्यवस्थापन आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा समन्वय साधणारे ‘वने मॉडेल’ त्यांनी विकसित केले, जे आज अनेक शेतकऱयांसाठी दिशादर्शक ठरत आहे.
भारतीय शेती आज एका निर्णायक वळणावर उभी आहे. हवामान बदलाचे अनिश्चित चक्र, मर्यादित पाणी संसाधने आणि त्यांचा अयोग्य वापर, सातत्याने वाढणारा उत्पादन खर्च तसेच अस्थिर बाजारपेठ या घटकांनी शेतकऱयांचे अर्थकारण अधिकच गुंतागुंतीचे केले आहे. या पार्श्वभूमीवर काही व्यक्तिमत्त्वे केवळ मार्गदर्शक ठरत नाहीत, तर परिवर्तनाचे प्रवर्तक बनतात. डॉ. दत्तात्रय वने हे असेच एक नाव असून त्यांनी आपल्या प्रयोगशीलतेतून आणि व्यवस्थापनाधिष्ठित दृष्टिकोनातून शेतीला नवा मार्ग दाखवला आहे.
व्यवसायाने वैद्यकीय क्षेत्राशी निगडित असले तरी डॉ. वने यांची खरी ओळख ही शेतीचा सखोल अभ्यास करणारे संशोधक आणि मार्गदर्शक अशीच आहे. त्यांनी शेतीकडे केवळ तांत्रिक प्रक्रियेच्या चौकटीत न पाहता, एक व्यापक व्यवस्थापनशास्त्र म्हणून पाहण्याची दृष्टी दिली. नियोजन, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर, जोखीम व्यवस्थापन आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा समन्वय साधणारे ‘वने मॉडेल’ त्यांनी विकसित केले, जे आज अनेक शेतकऱयांसाठी दिशादर्शक ठरत आहे.
या मॉडेलचा केंद्रबिंदू म्हणजे पाणी व्यवस्थापन. पारंपरिक शेतीत पाण्याचा मोठय़ा प्रमाणावर वापर होतो. मात्र त्यातून अपेक्षित उत्पादनवाढ साध्य होत नाही. या समजुतीला छेद देत डॉ. वने यांनी ‘योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात आणि योग्य पद्धतीने दिलेले पाणी’ हेच उत्पादनवाढीचे खरे सूत्र असल्याचे सिद्ध केले. तुषार सिंचनासारख्या सूक्ष्म सिंचन तंत्रांचा प्रभावी वापर करून त्यांनी पाण्याची बचत आणि उत्पादनवाढ यांचा समतोल साधला. विशेषत कोरडवाहू भागात त्यांच्या तंत्रज्ञानाचा सकारात्मक परिणाम दिसून येतो. कमी पाण्यात जास्त उत्पादन घेण्याचा त्यांचा संदेश आजच्या जलसंकटाच्या पार्श्वभूमीवर अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. त्यांनी शेतकऱयांना ‘अंदाजाऐवजी मोजमाप’ या तत्त्वावर आधारित पाणी वापराची सवय लावली. यामुळे केवळ पाण्याची बचत होत नाही, तर जमिनीची गुणवत्ता सुधारते आणि पिकांची वाढ अधिक संतुलित होते.
पीक व्यवस्थापनातील शिस्त हा त्यांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. योग्य वेळेवर लागवड, संतुलित खत व्यवस्थापन, योग्य अंतर राखणे आणि प्रभावी कीड-रोग नियंत्रण या बाबींवर त्यांनी सातत्याने भर दिला. डॉ. वने यांच्या कार्यातून ‘प्रिसिजन फार्मिंग’ ही संकल्पना स्पष्टपणे अधोरेखित होते. पाणी, खते आणि कीडनाशके यांचा वापर अंदाजाने नव्हे, तर गरजेनुसार आणि मोजून करणे आवश्यक आहे. यामुळे उत्पादन खर्च कमी होतो आणि नफ्यात वाढ होते. ही शिस्त त्यांनी अनेक शेतकऱयांच्या अंगी रुजवली आहे. त्यांच्या कार्याचे आणखी एक वैशिष्टय़ म्हणजे शेतकऱयांच्या विचारसरणीत घडवलेले परिवर्तन. त्यांच्या मते, शेतकरी हा केवळ उत्पादक नसून एक उद्योजक आहे. ‘व्यावसायिक शेती’ ही संकल्पना त्यांनी प्रत्यक्षात उतरवून दाखवली.
संसाधनांचा कार्यक्षम वापर हा त्यांच्या विचारांचा गाभा आहे. जमीन, पाणी, सूर्यप्रकाश आणि खत यांचा संतुलित वापर करून उत्पादन वाढवणे, तसेच पर्यावरणपूरक शेतीकडे वाटचाल करणे, यावर त्यांनी भर दिला. पंचमहाभूतांच्या संतुलनातून शाश्वत शेती घडवण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन उल्लेखनीय आहे. शेतीतील आर्थिक व्यवस्थापनालाही त्यांनी तेवढेच महत्त्व दिले. शेतकऱयांना हिशोब ठेवण्याची सवय लावणे, उत्पादन खर्चाचे नियोजन, नफा-तोटय़ाचे विश्लेषण आणि योग्य बाजारपेठेची निवड यांवर त्यांनी विशेष भर दिला. उत्पादनवाढीसोबत खर्च नियंत्रण आणि बाजार व्यवस्थापनही तितकेच आवश्यक आहे, हा त्यांनी दिलेला संदेश महत्त्वाचा आहे. प्रयोगशीलता हे डॉ. वने यांच्या कार्याचे प्रमुख वैशिष्टय़ आहे. विविध पिकांवर प्रयोग करून त्यांनी त्यांचे निष्कर्ष शेतकऱयांपर्यंत पोहोचवले. सामूहिक विकासावरही त्यांनी भर दिला. शेतकरी गट, फार्मर्स क्लब आणि उत्पादक कंपन्यांच्या माध्यमातून संघटनात्मक शक्ती वाढवण्याचा मार्ग त्यांनी दाखवला. सामूहिक प्रयत्नांमुळे शेती अधिक सक्षम आणि स्पर्धात्मक बनू शकते, हा त्यांचा ठाम विश्वास आहे. त्यांच्या कार्याची दखल राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावर घेतली गेली असली तरी त्यांच्या यशाचे खरे मोजमाप म्हणजे त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे बदललेले शेतकऱयांचे जीवनमान. त्यांच्या लेखनातून त्यांनी जटिल वैज्ञानिक संकल्पना अत्यंत सोप्या भाषेत मांडल्या, ज्यामुळे त्या सर्वसामान्य शेतकऱयांपर्यंत सहज पोहोचल्या.
आजच्या बदलत्या कृषी परिदृश्यात डॉ. दत्तात्रय वने यांचे कार्य अधिकच महत्त्वाचे ठरते. नियोजन, शिस्त आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांच्या आधारावर शेतीत परिपूर्णता साधता येते, हा त्यांनी दिलेला संदेश अत्यंत स्पष्ट आहे. त्यांच्या मॉडेलचा अवलंब केल्यास शेतकरी केवळ उत्पादन वाढवू शकत नाही, तर आर्थिकदृष्टय़ाही सक्षम होऊ शकतो. डॉ. वने यांचे कार्य हे एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नसून भारतीय शेतीला नवी दिशा देणारे व्यापक आंदोलन आहे. अशा दूरदृष्टी असलेल्या व्यक्तिमत्त्वांची आजच्या कृषी क्षेत्राला नितांत गरज आहे.
(लेखक शेती क्षेत्रात कार्यरत असून
‘द फार्म’ या स्टार्टअपचे सहसंस्थापक आहेत.)
