>> चंद्रसेन टिळेकर
या अमानुष, अमानवी कृत्यांमागे देवाला काही दिले तर तो आपल्याला पावतो आणि आपली इच्छा पूर्ण करतो ही घातकी अंधश्रद्धाच आहे. दुसऱया शब्दात सांगायचे झाले तर नरबळी ही ‘नवस’ या वायफळ अंधश्रद्धेतूनच निर्माण झालेली राक्षसी कल्पना आहे. तेव्हा व्यक्तिगतरीत्या नवस बोलणे-तो फेडणे हे तर बंद झालेच पाहिजे. तसेच भक्तांचे लोंढे लोटून भन्नाट प्राप्ती व्हावी म्हणून आमचा देव नवसाला पावतो, अशा सार्वजनिक उत्सवातून भक्तांची दिशाभूल करणाऱया गर्जनाही कायद्याने बंद झाल्या पाहिजेत.
ग्रा मीण भागातून फेरफटका मारताना आपल्याला काहीवेळा अमूक एक ठिकाणी गुप्तधन गाडलेले आहे किंवा असावे अशी चर्चा, वदंता कानावर पडते. काही वेळा एखाद्या ठिकाणी असे गुप्तधन काढल्याच्या आणि मोठे घबाड सापडल्याच्या बातम्याही कानावर येतात. असे गुप्तधन अधिकतर पुरातन मोठे वाडे, निर्जन स्थळे, मोठय़ा वड-पिंपळ वृक्षाखाली शेतात गाडलेले असते. तसेच काही विशिष्ट लोकांनाच असे धन कुठे आहे हे सांगता येते, अशी धारणा समाजात आहे. हे विशिष्ट लोक म्हणजे अर्थातच तांत्रिक-मांत्रिक, स्वघोषित साधू हे ओघाने आलेच. सामान्यजनातील जे पायाळू असतात (ज्यांचा जन्म प्रथम पाय बाहेर येऊन झालेला असतो असे) त्यांना समजते अशी श्रद्धा ग्रामीण भागात मोठय़ा प्रमाणावर असते. म्हणूनच शेतजमिनीतील पाणी शोधण्यासाठी कुठलेही उपलब्ध असलेले आधुनिक तंत्रज्ञान न वापरता पायाळू माणसाला बोलावले जाते.
हे गुप्तधन काढताना मात्र बरेच मंत्र-तंत्र, धार्मिक विधी इत्यादी गोष्टी करायला मांत्रिक बोलावला जातो. पशुबळी म्हणजे कोंबडे अन् बोकडबळी तर ठरलेलेच असतात. पण काहीवेळा मोठे गुप्तधन आहे तेव्हा नरबळी द्यावा लागेल असेही सांगायला हे नतद्रष्ट मांत्रिक कचरत नाहीत. परिणामी असे प्रकार घडल्याचे आपण वृत्तपत्रातून वाचतही असतो.
असाच एक नरबळीचा प्रकार तीर्थक्षेत्र असलेल्या देहूगावच्या परिसरातील एका वस्तीत घडून एका नऊ वर्षांच्या मुलाचा दुर्दैवी नरबळी दिला गेला होता. त्याची ही कहाणी आहे. देहूगावापासून पाच मिनिटांचे अंतर असलेल्या त्या वस्तीत एक मोडकेतोडके हॉटेल होते. ते कसेबसे चालत होते. एके दिवशी असाच एक गबाळा, पण साधूचा वेष धारण केलेला साधू या हॉटेलमध्ये चहा पीत बसला होता. हे हॉटेल फारसे चालत नसावे हे त्याच्या लक्षात आले. गल्ल्यावर हॉटेलचा मालक ऐन विशी-पंचविशीतीला तरुण होता. त्याचे नाव दामोदर, पण सारे त्याला दाम्या, दामू अशी हाक मारायचे. त्याला त्या साधूने बोलावले आणि आपल्या समोर बसवत इकडे तिकडे पाहत दबक्या आवाजात म्हणाला, “तू भाग्यवान आहेस. इकडे या कोपऱयात ये.”
ते दोघेही कोपऱयात गेले आणि त्या साधूने घुंगरे लावलेली काठी जमिनीवर आपटली आणि म्हणाला, ‘कोणाला सांगू नकोस इथे मोठे गुप्तधन आहे. ते अमावास्येच्या रात्री काढ. पण त्यासाठी तुला एखादा नरबळी द्यावा लागेल, तोही नऊ-दहा वयाच्या पोराचा.’ हे ऐकल्यावर दामू चांगलाच हादरला आणि त्या साधूला म्हणाला, ‘बाबा एखादे कोंबडे किंवा बकरू…?’ ‘अरे जेमतेम धन असतं तर तेच मी सांगितलं असतं. पण हे फार मोठं घबाड आहे. तुझ्या बेचाळीस पिढय़ा बसून खातील.’
दामूने गल्ल्यात होते नव्हते तेवढे पैसे साधूला दिले. साधू निघून गेला. पण दामूचे विचारचक्र सुरू झाले. हॉटेल चालत नसल्यामुळे त्याला कर्जही झाले होते आणि बारावीनंतर शिक्षणही अर्धवट सोडावे लागले होते. गुप्तधन मिळाले तर आयुष्याची चांदीच होणार होती. पण असा मुलगा कुठे बरे मिळेल, असा विचार करताच त्याला आठवले की शाळा सुटल्यावर एक आठ-नऊ वर्षांचा मुलगा त्याच्या हॉटेल समोरच नेहमी खेळत असतो. नेमका याही वेळेला तो गोटय़ा खेळण्यात दंग होता. त्याने त्या मुलाला हाक मारली. मुलगा येताच त्याला गल्ल्यावरील लिमलेटच्या गोळ्या दिल्या. गरीब घरातील पोरगं खूष झालं. दामू त्याला म्हणाला, ‘बाळू तू रोज संध्याकाळी माझ्या घरी आला ना तर मी तुला चॉकलेट देईन, येशील ना?’ बाळू खूष झाला. आतापर्यंत त्याने चॉकलेट फक्त लांबून पाहिले होते. बाळू रोज दामूच्या घरी जाऊ लागला. दामूची पत्नीही ठरल्याप्रमाणे या कटात सामील झाली. ती निसंतान होती. तिलाही कुणीतरी भोंदू साधूने अपत्यासाठी नरबळी द्यावा, असे सांगितले होते.
बाळू आता रोज संध्याकाळी दामूच्या घरी तासभर तरी असायचा. एकदा तो असाच दामूच्या घरी असताना त्याला आज आपण तुझी पूजा करू असे सांगून चौरंगावर बसवले. त्या साधूने सांगितल्याप्रमाणे त्याची पूजा करून प्रसाद म्हणून बाळूला काहीतरी खायला दिले. बाळू क्षणार्धात गुंगीत गेला. ठरल्याप्रमाणे दोघे पती-पत्नीने कार्यभाग उरकला आणि बाळूला मोठय़ा पिंपात दडवून ठेवले. दोन तीन दिवसावर असलेल्या अमावास्येचा मुहूर्त साधून त्या दिवशी बाळूला इंद्रायणीत टाकून, त्याच दिवशी गुप्तधनासाठी हॉटेलमध्ये खड्डा खोदायचा असा बेत त्यांनी आखला. इकडे 24 तास उलटूनही बाळू घरी आला नाही म्हणून त्याच्या पालकांनी पोलिसात पार केली. दोन दिवसांनी दामूच्या घरातून दुर्गंधी येऊ लागली. पोलिसांनी दामूच्या घराची झडती घेतली. तेव्हा त्यांना सडलेल्या अवस्थेत शव सापडले. दामू पती-पत्नीला अटक झाली. वृत्तपत्रात नरबळीची बातमी आली. पण त्या बातमीमुळे त्या वस्तीबरोबर तीर्थक्षेत्राचे नाव बदनाम होईल म्हणून तो नरबळी नसून दुसरेच काही कारण दाखवले गेले. दामूच्या घरातल्या झडतीत वशीकरण सुचवणाऱया व ऐश्वर्यासाठी व्रतवैकल्ये सांगणाऱया अनेक चोपडय़ा सापडल्या. अंधश्रद्धा पसरवणाऱया अशा चोपडय़ांवर बंदी आणावी, यादृष्टीने प्रसिद्ध दिवंगत लेखक अनिल अवचट यांनी खूप प्रयत्न केले आहेत.
जगात जिथे रानटी समाज आहे तिथे अजूनही नरबळी दिल्याचे आपल्याला ऐकायला मिळते. या अमानुष, अमानवी कृत्यांमागे, देवाला काही दिले तर तो आपल्याला पावतो आणि आपली इच्छा, मनोरथ पूर्ण करतो ही घातकी अंधश्रद्धाच आहे. नरबळी ही ‘नवस’ या वायफळ अंधश्रद्धेतूनच निर्माण झालेली राक्षसी कल्पना आहे. तेव्हा व्यक्तिगतरीत्या नवस बोलणे-तो फेडणे हे तर बंद झालेच पाहिजे. तसेच सार्वजनिक उत्सवातून भक्तांची दिशाभूल करणाऱया गर्जनाही कायद्याने बंद झाल्या पाहिजेत.
(लेखक वैज्ञानिक व वैचारिक विषयाचे अभ्यासक असून विवेकवादी चळवळीशी निगडित आहेत)
