सिमेंट वाढले; तापमान वाढले!

636

>> अॅड. गिरीश राऊत

प्लॅस्टिकच्या निर्मितीमुळे 1970 पासून जेवढे कार्बन डायऑक्साईड वायूचे उत्सर्जन जगात झाले तेवढे म्हणजे 800 कोटी टन उत्सर्जन फक्त गेल्या दोन वर्षांत सिमेंटनिर्मितीमुळे झाले आहे. शेती, जंगलाचे सृजन, पूर नियंत्रण, प्राणवायू निर्माण, पाण्याचे शुद्धीकरण याबरोबर डोंगर, नद्या, झरे, भूजल, तलाव, खाजणे, पाणथळ जमिनी, नदी व सागरकिनाऱयांची कधीही न भरून येणारी अपरिमित हानी सिमेंट करीत आहे. एवढेच नव्हे तर पृथ्वीच्या तापमानवाढीसाठी सिमेंटच सर्वाधिक कारणीभूत आहे. सिमेंट वाढले, पृथ्वीचे तापमान वाढले अशी सध्या परिस्थिती आहे.

गेल्या वर्षीच्या कार्बन डायऑक्साईडच्या एकूण 3800 कोटी टन उत्सर्जनात सुमारे 400 कोटी टनाचा वाटा सिमेंटचा आहे. हा कार्बन सूर्याची उष्णता शोषतो. त्याने पृथ्वीचे तापमान वाढत आहे. पृथ्वीच्या दोन्ही ध्रुवांचे व पर्वतांवरील बर्फ आणि महासागराच्या पाण्याची वाढती वाफ ढगफुटीच्या रूपाने कोसळत आहे. अमेरिकेने विसाव्या शतकात पृथ्वीवर ओतलेल्या सिमेंटएवढे सिमेंट चीनने बांधकामांचे उधाण आणून 2003 नंतर दर तीन वर्षांच्या काळात ओतले. आता हिंदुस्थानात ‘India is under construction’ अशी बतावणी करून तोच अनर्थ केला जात आहे. नदी, सागर, तलाव, विहिरींत सिमेंट शिरले. जमिनीत मिसळले. या स्रोतांचा जीव गुदमरला. केरळची दुर्घटना पहा. पाण्याचे प्रवाह कुंठीत झाले. निचरा बंद झाला.

एक किलो सिमेंट काँक्रीटसाठी सुमारे दोन हजार किलो पाणी वापरले जाते. सिमेंटचे आच्छादन घालणे म्हणजे ‘विकास’ अशी कल्पना रूढ झाली आहे. मुंबई, न्यूयॉर्क, टोकियो, शांघायसारख्या शहरांचे प्रचंड सिमेंटीकरण म्हणजेच देशांचे व पृथ्वीचे वाळवंटीकरण आहे. ‘एमएमआरडीए’च्या क्षेत्राचा अलिबाग व डहाणूपर्यंत विस्तार हा वाळवंटीकरणाचा विस्तार आहे. हा नापिकीचा व पाणी समस्येचा विस्तार आहे. तो एका बाजूला वेगाने करून पुन्हा नापिकी, पाणी व वाळवंटीकरण समस्या रोखण्यासाठी युनोच्या निष्फळ परिषदा होत आहेत.

आता पॅरिस करारातील सरासरी तापमानातील वाढीची मर्यादा पुढील दोन वर्षांत ओलांडली जात आहे. म्हणून बिल गेटस्सारखा आतापर्यंत तंत्रज्ञानाला वेग देऊन अमर्याद विध्वंस घडवणारा धनाढय़ माणूस हवालदिल झाला आहे. त्याने 200 कोटी डॉलर्सची रक्कम तापमानवाढीपासून जीवसृष्टी वाचवण्यासाठी बाजूला काढली आहे. ही मोठी वाटणारी रक्कम त्याच्या अफाट उत्पन्नाचा विचार करता फार नाही. मुद्दा पैशाने व तंत्रज्ञानाने हा प्रश्न सुटेल असे त्याला वाटते.

जीवसृष्टीची हत्या
सिमेंटीकरणाने डोंगर तर तोडलेच, परंतु सिमेंट आवरणाच्या हव्यासाने जीवसृष्टीची अक्षम्य हिंसा चालवली आहे. 1824 मध्ये प्रथम फ्रान्समधे सिमेंटचा शोध लागला. आता जगात दरवर्षी कोटय़वधी टन सिमेंट साध्या रासायनिक प्रक्रियेने सहज बनते, पण जी माती त्याने आच्छादली जाते तिची भरपाई होऊ शकत नाही. जंगलातील किंवा खाजणातील ओंजळभर मातीत सुमारे एक हजार कोटी जीवाणू असतात. जगातील सर्व वैज्ञानिक प्रयोगशाळांनी सर्व पैसा वापरला तरी ही ओंजळभर माती बनवता येणार नाही. मातीतून अन्न पिकते. आता सिमेंटच्या वाढत्या वापराबरोबर एकरी अन्नोत्पादन झपाटय़ाने घटत आहे. बेडूक व इतर अनेक जीव सुप्तावस्थेत ऊर्जाव्यय करून स्वतःला निक्रिय बनवून पावसाळ्याची अनुकूल स्थिती येईपर्यंत किंवा हिवाळा टाळण्यासाठी जमिनीत गाडून घेतात. ही जीवसृष्टीने कोटय़वधी वर्षांत मिळवलेली अद्भुत क्षमता चकित करते. या जीवसृष्टीला क्षणात सिमेंटखाली गाडताना, तिची जिवंतपणी कबर बांधताना माणसाला शरम वाटली पाहिजे. मौज अशी आहे की, या ‘बिल गेटस्चे सर्वात आवडते कॅलिफोर्नियातील डोंगरावर जंगलात बांधलेले घर मातीचे आहे.’ मातीच्या घरांनी पृथ्वीला इजा केली नव्हती व हाच मानवजात वाचण्याचा उपाय आहे हे त्याच्या लक्षात येत नाही. ते घरही त्याने आधुनिक सुखसोयींनी म्हणजे तंत्रज्ञानाच्या करामतीने सुसज्ज केले आहे. ‘हेच तंत्रज्ञान व वस्तुनिर्मिती ही मातीच्या व पृथ्वीच्या विरोधात जाते याचे त्याला भान नाही. ‘तुझे आहे तुजपाशी परी तू जागा चुकलासी अशी स्थिती आहे.’ तो जर त्याच्या मोटारी सोडेल, त्याच्या कंपन्या सोडेल, त्याचे मायक्रोसॉफ्टचे संगणकाचे कृत्रिम जग सोडेल, ते चालवायला लागणारी वीज सोडेल तर वाचेल व त्याला मानणारे जगही वाचेल. पण आपण चुकलो हे स्वीकारण्याची यांची तयारी नाही.

हिंदुस्थानी संस्कृतीत संपत्तीचा संचय वर्ज्य मानला आहे. ‘ईशोपनिषद’ या मुख्य व प्रथम उपनिषदाचा पहिला मंत्र म्हणतो की, ‘ईश्वर विश्वातील प्रत्येक अणुरेणूत आहे. त्याच्यासाठी त्यागून किंवा त्याने जे आपणासाठी त्यागले, त्याचाच फक्त उपभोग घ्यावा. इतर कुणाच्या व कशाची, धनाचीही इच्छा धरू नये.’ यात निक्रियता नाही. कारण दुसरा मंत्र म्हणतो, ‘या पृथ्वीवर कर्म करत तू शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा कर. मनुष्यत्वाची जाणीव असलेल्या तुला याशिवाय अन्य मार्ग नाही. या कर्माने तू लिप्त होणार नाहीस बांधला जाणार नाही.’ या शाश्वत, सत्प्रवृत्त अनासक्तीच्या विरुद्ध सध्याची जागतिक अर्थव्यवस्था आहे. आपल्या पूर्वजांनी भौतिक सुख सोडले. हिंदुस्थानचा स्वातंत्र्यलढा याच तत्त्वावर झाला. गांधी, विवेकानंदांनी हेच सांगितले. आज हिंदुस्थानी भौतिक सुखांच्या मागे धावून जीवन व स्वातंत्र्यही सोडत आहेत. असाही विचार करणारे शिक्षित तयार झालेत की, माणसांना लागेल तेवढा प्राणवायू देणारी झाडे, पाणी व अन्न ठेवले की बाकी झाडांची, जैविक विविधतेची व पृथ्वीच्या डोंगरासारख्या अविष्कारांची गरज काय? उद्योग, वीजनिर्मिती, वाहतूक, बांधकामे, रासायनिक – यांत्रिक शेती, अगणित वस्तुनिर्माण करावे, मोटारी, टीव्ही इ. भौतिक सुखे बनवत राहावे याला ते जीवनाचा दर्जा राखणे मानतात. यात कार्बन उत्सर्जन वाढेल, हरितद्रव्य नष्ट होईल, धातू, सिमेंटसाठी डोंगर नष्ट होतील, तापमान वाढून हवामानातील बदल भयंकर दुर्घटना घडवतील. एक वेळ अशी येईल की, प्राणवायूच संपुष्टात येईल. थोडक्यात, जीवन पूर्ण नष्ट होईल. मात्र याकडे त्यांचे लक्ष नाही.

ऑनलाइन मार्केटिंगमुळे जगातील सर्वात धनाढय़ांच्या पंक्तीत गेलेला ‘जेफ बेझॉस’ काही दिवसांपूर्वी म्हणाला की, ‘पृथ्वीवरील नैसर्गिक साधन संपत्ती संपुष्टात येत आहे. आपल्याला बॅकअप ग्रहाची गरज आहे. मंगळ तसा ग्रह आहे. मी माझे पैसे या अंतरिक्षातील उद्योग व्यापारासाठी गुंतवत आहे. चंद्राचा यात तळ म्हणून वापर केला जाईल.’

हे बोलणे एखाद्या विज्ञान रंजन कथा, कादंबरी, सिनेमातील वाटते, पण तसे नाही. तंत्रज्ञान, व्यापार व यशाच्या कल्पनांनी पछाडल्याने अवास्तव मनोविश्वात ही माणसे गेली आहेत. दुर्दैवाने आज हिंदुस्थानी लोकांचे आदर्श गीता-उपनिषदे राहिले नसून जेफ बेझॉससारखे त्यांचे आदर्श (रोल मॉडेल) बनले आहेत. काही विद्वान तरीही या बेझॉसची री ओढून म्हणतात की, आता अंतरिक्षाची नवी बाजारपेठ उपलब्ध होणार आहे. त्यात हिंदुस्थानने आघाडी घ्यावी. त्यांच्या मते रामायण, महाभारत काळातही तापमान वाढले होते. तापमानवाढीत विशेष काही नाही. यांना व तंत्रज्ञानाने भारावलेल्यांना हे माहीत नाही की अस्तित्वात राहायचे तर चांद्रभूमीवर विहार करण्यासाठी पाठवलेले ‘विक्रम’ वाहन तर सोडाच, पण पृथ्वीवर आता धावणारी सर्व स्वयंचलित वाहने तत्काळ थांबवण्याची व फेकण्याची ही वेळ आहे. तरच फक्त तीन-चार दशकांत नष्ट होणारी मानव जात व जीवसृष्टी वाचू शकते.

आपली प्रतिक्रिया द्या