>> पराग पोतदार
नावीन्यपूर्ण सेंद्रिय पद्धतीने केवळ स्वतचे जीवनच बदलले नाही, तर शेकडो शेतकऱयांना प्रेरणा देत त्यांचे सक्षमीकरण करणारे छत्तीसगडचे `हर्बल किंग’ डॉ. राजाराम त्रिपाठी. त्यांनी शेतीची आवड जोपासण्यासाठी सुरक्षित नोकरी सोडली व शेतीचे व्यवसायात रूपांतर केले.
छत्तीसगडचे `हर्बल किंग’ म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. राजाराम त्रिपाठी यांनी शेतीची आवड जोपासण्यासाठी सुरक्षित नोकरी सोडली आणि शेतीचे रूपांतर 70 कोटी रुपयांच्या व्यवसायात केले. नावीन्यपूर्ण सेंद्रिय पद्धती आणि काळी मिरी आणि पांढरी मुसळीची लागवड करून त्यांनी केवळ स्वतचे जीवनच बदलले नाही, तर शेकडो शेतकऱयांना प्रेरणा देत त्यांचे सक्षमीकरणदेखील केले.
डॉ. राजाराम त्रिपाठी पूर्वी एका सरकारी बँकेत काम करत होते, परंतु शेती करण्यासाठी त्यांनी सुरक्षित आणि कायमची नोकरी सोडली. हा एक धोकादायक निर्णय होता, परंतु त्यांचा आत्मविश्वास, कठोर परिश्रम आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यामुळे त्यांनी शेती क्षेत्रात मोठे यश मिळवले.
डॉ. त्रिपाठी प्रामुख्याने दोन उच्च मूल्यवान पिकांची लागवड करतात. त्यातील एक म्हणजे जे `काळे सोने’ म्हणून ओळखले जाते ती काळी मिरी आणि दुसरे म्हणजे पांढरी मुसळी. या पिकांमुळे त्यांना केवळ आर्थिक समृद्धी मिळाली नाही, तर भारतात आणि परदेशातही त्यांची ओळख निर्माण झाली आहे. त्यांच्या उत्पादनांना अमेरिका, जपान आणि अनेक अरब देशांमध्ये मोठी मागणी आहे.
डॉ. त्रिपाठी यांच्या नेतृत्वाखाली माँ दंतेश्वरी हर्बल ग्रुप केवळ औषधी वनस्पतींची लागवड करत नाही, तर त्यांची प्राथमिक प्रािढयादेखील करतो. या औषधी पिकांपासून बनवलेले पदार्थ `एमडी बोटॅनिकल्स’ या ब्रँड नावाने विकले जातात. या कंपनीचे नेतृत्व त्यांची मुलगी अपूर्वा त्रिपाठी या सीईओ म्हणून करतात. हे उद्योग महिला सक्षमीकरण आणि कृषी व्यवसायात कुटुंबाच्या सहभागाचे एक ज्वलंत उदाहरण म्हणून उभे आहे.
ते अखिल भारतीय किसान महासंघाचे राष्ट्रीय संयोजक म्हणून काम करतात आणि भारत सरकारच्या अंतर्गत राष्ट्रीय औषधी वनस्पती मंडळाचे सदस्य आहेत. त्यांच्या धोरणात्मक सूचनांचा देशाच्या कृषी योजनांवर लक्षणीय परिणाम झाला आहे.
डॉ. राजाराम त्रिपाठी यांना `ग्रीन वॉरियर’, `अॅग्रिकल्चरल सेज’, `हर्बल किंग’ आणि `फादर ऑफ सफेद मुसली’ यांसारख्या अनेक प्रतिष्ठित पदव्यांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांचा जीवन प्रवास चिकाटी, वैज्ञानिक विचारसरणी आणि समर्पण शेतीला स्वावलंबन आणि समृद्धीच्या मार्गात कसे रूपांतरित करू शकते याचे जिवंत उदाहरण आहे.
एमडीबीपी-16: एक क्रांतिकारी मिरचीची जात
30 वर्षांच्या अथक संशोधनानंतर, डॉ. त्रिपाठी यांनी माँ दंतेश्वरी काली मिर्च-16 (एमडीबीपी-16) नावाची उच्च उत्पादन देणारी काळी मिरीची जात विकसित केली. ही जात पारंपरिक जातींपेक्षा 3 ते 4 पट जास्त उत्पादन देते आणि कमीत कमी देखभालीसह देशात कुठेही यशस्वीरीत्या लागवड करता येते. भारत सरकारने या जातीची अधिकृतपणे नोंदणी आणि मान्यता दिली आहे, तर `भारताचा विश्वगुरू होण्याचा प्रवास त्याच्या शेतांमधूनच जोपासला जाईल,’ असे डॉ. राजाराम त्रिपाठी म्हणतात.
स्वदेशी पॉलिहाऊसची उभारणी
डॉ. त्रिपाठी यांनी पारंपरिक शेती पद्धतींना आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जोडून घेतले आहे . त्यांनी नॅचरल ग्रीन हाऊस नावाचे एक नावीन्यपूर्ण मॉडेल विकसित केले आहे. महागडय़ा पॉलिहाऊसला (प्रति एकर 40 लाख रुपये) किफायतशीर स्वदेशी पर्याय. केवळ 2 लाख रुपये प्रति एकर या किमतीत बांधलेले हे मॉडेल प्रति एकर 5 लाख ते 2 कोटी रुपयांपर्यंत वार्षिक उत्पन्न देऊ शकते. हे मॉडेल केवळ भारतातच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही चर्चेचा विषय बनले आहे.
सामूहिक यशस्वी शेती
फक्त 30 एकर जमिनीपासून सुरुवात करणारे डॉ. त्रिपाठी आता सामूहिक शेतीद्वारे सुमारे 1000 एकरवर औषधी पिके घेतात. शेकडो शेतकऱयांना एकत्र करून त्यांनी कृषी ाढांतीचा पाया रचला आहे. त्यांच्या गटाची वार्षिक उलाढाल आता सुमारे 70 कोटी रुपयांची आहे, ज्यामुळे ते केवळ एक यशस्वी शेतकरीच नाहीत, तर ग्रामीण उद्योजकतेचे प्रतीक बनले आहेत. त्यांना `हेलिकॉप्टर असलेला शेतकरी’ म्हणून ओळखले जाते. हजारो एकरांवर फवारणी करण्यासाठी त्यांनी हेलिकॉप्टर वापरून हवाई फवारणीचा पर्याय निवडला आहे.
डॉ. राजाराम त्रिपाठी यांना भारतातील विविध कृषिमंत्र्यांनी चारवेळा देशाचे सर्वोत्तम शेतकरी म्हणून सन्मानित केले आहे. 2023 मध्ये, कृषी जागरणने आयोजित केलेल्या मिलियनेअर फार्मर ऑफ इंडिया पुरस्कारांमध्ये केंद्रीय मंत्री पुरुषोत्तम रुपाला यांच्या हस्ते त्यांना `भारतातील सर्वात श्रीमंत शेतकरी’ ही पदवी देण्यात आली. त्यांना राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कारदेखील मिळाले आहेत.
