>> द्वारकानाथ संझगिरी
इंग्लंडमधले पब ही अजूनही लक्षणीय ब्रिटिश जागा आहे.
तो फक्त दारूचा गुत्ता नाही. क्वॉर्टर सिस्टीमचा ‘बार’ नाही. पबला बार किंवा गुत्ता म्हणणं म्हणजे कुठल्याही फसफसत्या वाईनला शॅम्पेन किंवा गौतम गंभीर डावखोरा खेळायचा म्हणून त्याला लारा म्हणण्यासारखं आहे. ती भेटण्याची, सांस्कृतिक चर्चेची, साहित्य प्रसवण्याची, तर कधी निव्वळ धम्माल करण्याची जागा आहे. मद्य हे निमित्त आहे. लंडनमध्ये मी बीअर कुठेही घेतली आहे. घरी, रेस्टॉरंटमध्ये, ट्रेनमध्ये, बसच्या वरच्या डेकवर, हाईड पार्कमध्ये, क्रिकेटची मॅच पाहताना वगैरे कुठेही! त्यामुळे केवळ बीअर पिण्यासाठी मी पबमध्ये जात नाही. तिथले वातावरण अनुभवण्यासाठी, कुणाला भेटण्यासाठी. काही वेळा छोटय़ा कॉर्पोरेट मीटिंगसाठी तिथे माणूस जातो आणि मग तिथे गप्पा मारताना लिंबू सरबत घेत नाही.
अजून बहुतेक सर्व पब ‘ब्रिटिश’ आहेत. म्हणजे पबमध्ये गेल्यावर आपण ब्रिटिश वातावरणात आहोत हे जाणवतं. काही वर्षांपूर्वी माझा मित्र प्रमोद नवाथे मला क्वीन्सबरी किंवा किंग्जबरीला एका हिंदुस्थानी पबमध्ये घेऊन गेला. संपूर्ण पब हिंदुस्थानीनी भरलेला होता. पण तो पब नाही वाटला, बार वाटला. कमरेभोवती पंचा गुंडाळला म्हणून कुणीही महात्मा गांधी होत नाही (बापूजींना वर ठसका लागला असेल, चक्क ‘मद्यालयाला’ बापूंची उपमा!). कधी तरी पूर्वी पिकॅडली सर्कसच्या इथे एका पबमध्ये मी भजी खाल्ली होती. मस्त वाटलं होतं, पण त्या पबचं हिंदुस्थानीकरण झालेलं नव्हतं. पण आपली संस्कृती बदलू शकत नाही. कारण तो ब्रिटिश आहे आणि पबने ब्रिटिश राहण्यात गंमत आहे
वाईन हे जसे ख्रिस्ती मंडळींसाठी ‘धार्मिक’ पेय आहे तशी ‘बीअर’ त्यांच्यासाठी ‘जीवन’ आहे. आपण पाण्याला ‘जीवन’ म्हणतो. पबमध्ये अस्सल ब्रिटिश बीअर किंवा लागर पितो. ते घेताना तो चखना फस्त करीत नाही. तो झिंगतोसुद्धा! पबमधून माणूस मिलिटरीप्रमाणे कवायत करत बाहेर पडावा ही अपेक्षा नसते आणि हे वर्षानुवर्षे घडतंय. पबला आणि बीअरला फार मोठी परंपरा तिथे आहे. ब्रिटनमध्ये कास्ययुगापासून बीअर मिळते. कास्ययुग म्हणजे कास्य तयार झाले ते युग. ब्रिटनमध्ये इ.स. पूर्वी 2500 ते 800 पर्यंत 1700 वर्षांच्या काळाला कास्ययुग म्हणतात. पण आज ज्याला आपण ‘पब’ म्हणतो त्याची गर्भधारणा इंग्लंडमध्ये रोमन साम्राज्याने पाय रोवल्यावर झाली. मग अँग्लो-सॅक्सन काळात एल हाऊसेस आली. घरात बीअर तयार केल्यावर घरवाली पाटी लावे, ‘ताजी बीअर इथे मिळेल.’ ती पुढे इतकी वाढली की इ.स.नंतर 965 साली एडगर राजाने फतवा काढला की, एका गावात एकच ‘एल हाऊस’ असावे. कारण ती जागा म्हणजे भेटण्याची, गप्पा मारण्याची जागा झाली. ‘मद्य कट्टा’ असं म्हणायला हरकत नाही. इंग्लंडमध्ये बीअर पिण्याची इतकी मोठी परंपरा आहे की मी मध्यंतरी 1577 सालच्या एका सर्व्हेबद्दल ऐकले. कर लादण्याच्या दृष्टीने तो सर्व्हे त्यांनी केला होता. त्यांना आठवलं की इंग्लंड आणि वेल्समध्ये मिळून म्हणजे (स्कॉटलंड-आयर्लंड वगळून) एल हाऊसेस (घरची बीअर विकायची दुकाने) 14,202 आहेत. इन (घ्हह) म्हणजे मद्यविक्री अधिक जेवण अधिक राहण्याची सोय 1631 आहेत आणि टॅव्हर्न साधारण तसेच 329 आहेत हा हिशेब मांडला आणि या सर्व गोष्टींना ‘पब’ म्हटलं तर फक्त 187 माणसांमागे एक पब अस्तित्वात होता. सामान्य जनता खरेच तहान लागल्यावर पाणी पीत होती का हा प्रश्न आपल्याला पडतो.
पुढे आणि गंमतच आहे. इ.स. 1700 च्या सुमारास डच मंडळींनी इंग्लंडमध्ये ‘जिन’ आणली. राज्यकर्त्यांनी काय केले असेल? त्यांनी बीअर आणि जिन सोडून प्रत्येक मद्यावर प्रचंड कर आकारला. त्याचा परिणाम असा झाला की पावसाळय़ात गवत वाढतं तशी ‘जिन’ विकण्याची दुकानं वाढली. जिन बीअरपेक्षा स्वस्त मिळायला लागली. त्यामुळे मजूरवर्ग बीअर सोडून जिनच्या मागे लागला. 1740 मध्ये जिन बीअरपेक्षा सहापट जास्त विकली जात होती. नुसत्या लंडनमध्ये आठ हजारांच्या वर जिन विकणारी दुकाने होती. जिनमध्ये मद्यार्क जास्त असतो. त्यामुळे माणसं झिंगायला लागली. दारूच्या नशेत कायदा पायदळी तुडवायला लागली. (आपण दारू न पिता कायदा तोडतो. महात्मा गांधींची कायदेभंगाची चळवळ तेवढी आपण गंभीरपणे घेतली). मग त्या काळातल्या डॉक्टरांनी थिअरी मांडली की बीअर ही प्रकृतीला उत्तम, जिन वाईट. अगदी लहान मुलांनाही ‘स्मॉल बीअर’ दिली जायची. त्यात मद्यार्क कमी असायचा. जेवताना पाण्याऐवजी बीअर पिण्याचा सल्ला देण्यात आला. कारण त्यावेळी पाणी आजच्याएवढे शुद्ध नव्हते. धन्य ते डॉक्टर आणि धन्य त्यांचा सल्ला! कुठे गेले ते सर्व डॉक्टर्स आणि ती थिअरी?
मग काय, कायदा पुन्हा बदलला. घरात बीअर बनवायची परवानगी मिळाली. पहिल्या वर्षी चारशे बीअर हाऊसेस उभी राहिली. आठ वर्षांत ती शेहेचाळीस हजार झाली. नफा तगडा होता. त्यामुळे एखादा जॉन आपल्या घरात छोटासा धंदा सुरू करी. मिळालेल्या नफ्यातून बाजूचे घर विकत घेई आणि तिथे जाऊन राही. जुन्या घरातल्या प्रत्येक खोलीत बीअरची गंगा, सॉरी थेम्स वाहत असे. काही छोटय़ा शहरांत दोन घरांमागचं एक घर बीअर हाऊस असे. उदंड जाहली बीअर तहान भागविण्या!
मग सरकारला पुन्हा लायसन्स फी वाढवून बीअर हाऊसेसची वाढ रोखावी लागली. मग जुनी जी घरे होती ती काही बंद झाली नाहीत. अगदी 21व्या शतकापर्यंत ती आहेत. त्यातल्या अनेकांनी नवीन लायसन्स घेऊन ‘पब’मध्ये त्याचे रूपांतर केले. पाहिलंत, पब किती जुने आहेत आणि त्यांची परंपरा!
1983 साली मी पबमध्ये प्रथम घाबरत घाबरत शिरलो. बीअरची दीक्षा तिथेच घेतली होती. मी चमच्याने पिणारा होतो, इतर ड्रमने. त्यावेळी पब दुपारी बंद असत. माझा एक क्रिकेटप्रेमी मित्र दरवर्षी महिनाभर क्रिकेटच्या मोसमात इंग्लंडला असायचा. सकाळी क्रिकेट, रात्री कॅसिनोमध्ये जुगार आणि दिवसभर लिक्विड डाएट. त्यावेळी तो गमतीने म्हणायचा, ‘‘दुपारी माझ्या लिव्हरला विश्रांती मिळते.’’ आता सकाळी अकरा ते रात्री अकरापर्यंत पब सुरू असतात. रविवारी फक्त सकाळी बाराला उघडतात आणि रात्री साडेदहाला बंद होतात. अलीकडे मला वाटतं, नव्या वर्षाच्या स्वागताला पब 36 तास उघडे असतात, आणि हो, लंडनचे स्मिथफिल्ड मार्केट, बेलिंग्जगेट फिश मार्केट आणि कॉव्हेंट गार्डनजवळ पब्ज व्हिक्टोरियन काळापासून चोवीस तास उघडे असतात म्हणे. खरेखोटे याचा अंदाज घेतला पाहिजे. बरे, का उघडे राहतात तर मार्केटमध्ये विविध पाळय़ांमध्ये काम करणाऱया कामगारांना बीअर पिता यावी. बीअरकडे मूलभूत गरज म्हणून पाहिले जाणे केवढे थोर! पुढच्या वेळी पुन्हा पबमधून फिरवून आणतो.
