>> गुरुनाथ तेंडुलकर
14 विद्या, 64 कलांमध्ये आपला बाप्पा पारंगत आहे. या प्रत्येक विद्येत आणि कलेत त्याचं असणं सहज गवसतं.
चौदा विद्यांचा अधिपती असणाऱया गणपतीबद्दल सांगण्याआधी मी माझ्या लहानपणी कीर्तनात ऐकलेली एक कथा सांगतो.
एका नगरात रहाणारा एक गरीब पण हुशार मुलगा रात्रीच्या वेळी राजवाडय़ात लावलेल्या दिव्यांतून बाहेर येणाऱया उजेडात अभ्यासाचं पुस्तक वाचत होता. अचानक त्याच्या पुस्तकावर काही क्षणासाठी काळोख पसरला. हे असं का झालं म्हणून त्याने राजवाडय़ाच्या खिडकीच्या दिशेनं पाहिलं तर एक माणूस खिडकीतून आत शिरताना त्याला दिसला. त्या माणसाची सावली अभ्यास करणाऱया या मुलाच्या पुस्तकावर पसरली होती. मुलगा एकदम सावध झाला आणि त्याने धावत जाऊन पहारेकऱयांना सूचना दिली. चौकशी अंती तो माणूस राजाला मारण्यासाठी आत शिरला असल्याचं समजलं.
दुसरे दिवशी सकाळी राजाने दरबारात त्या मुलाचा सत्कार केला आणि म्हणाले, ‘आज दुपारच्या जेवणाला तू आमच्या पंगतीला बसायचं.’ शाही पंगतीला बसण्याचा बहुमान त्या मुलाला मिळाला पण… पण त्या मुलानं तो बहुमान नम्रतेनं नाकारला आणि म्हणाला, ‘महाराज, आपणाला जर मला काही द्यायचं असेल तर असं काहीतरी द्या की ज्यामुळे मी आपल्या पंगतीला बसून दररोज जेऊ शकेन.’
राजा अचंबित झाला. ‘असं काय आहे की जे मिळाल्यानं तू माझ्या पंगतीला दररोज बसू शकतोस?’तो मुलगा हात जोडून नम्रपणे म्हणाला, ‘महाराज मला विद्या द्या. पण घरच्या गरीबीमुळे ते शक्य होत नाही. आपण माझ्या विद्याभ्यासाची सोय करा.’महाराजांनी त्या मुलाची विनंती मान्य केली. त्या मुलाच्या शिक्षणाची सोय केली आणि पुढे… पुढे तो मुलगा शिकून प्रकांड पंडित झाला. वयोमानानुसार राजदरबारातील न्यायाधीश सेवानिवृत्त झाले त्यावेळी त्यांच्या जागी त्या मुलाची निवड केली आणि प्रधानमंडळासोबत तो मुलगा महाराजांच्या पंगतीचा दररोज लाभ घेऊ लागला.
त्याच कीर्तनात कीर्तनकारानं विद्येचं महत्त्व सांगताना एक श्लोक सांगितला होता.
न चोरहार्यं, नच राजहार्यं, नच भ्रातृभाज्यं, नच भारकारी।।
व्यये कृते वर्धति एक नित्यम् , विद्या धनम् सर्व धनात प्रधानम् ।।
विद्येचं महत्व सांगताना सुभाषितकार म्हणतात की, विद्या हे असं धन आहे, जे चोरी करून नेऊ शकत नाही. राजा त्यावर कर लावू शकत नाही. या धनाची भाऊबंधात विभागणी होत नाही की इकडून तिकडे नेताना याचा भारही होत नाही. विद्या हे सर्व धनातील सर्वश्रेष्ठ धन आहे.या सर्व विद्यांचा अधिपती असणारा तुमचा आमचा सर्वांचा आवडता देव म्हणजेच गणपती.
आपल्या हिंदुस्थानी अध्यात्मशास्त्रानुसार चौदा प्रकारच्या विद्या या प्रमुख विद्या म्हणून सांगितल्या जातात. त्यापैकी चार प्रमुख वेद (ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद)
सहा वेदांगे अनुक्रमे
1) शिक्षा – शिक्षण, अध्ययन ,अध्यपन करण्याची पद्धती
2) कल्प – धार्मिक विधी, व्रतं वैकल्यं, सांगणारे शास्त्र
3) व्याकरण – भाषा आणि शब्द व्यवहाराचे शास्त्र
4) निरुक्त – वेदांतील गहन, गूढ शब्द उलगडून मांडण्याचे शास्त्र
5) छंद – अभ्यासाच्या आणि पाठांतराच्या दृष्टीने शब्दांची गानयोग्य रचना आणि काव्यवृत्ताचे शास्त्र
6) ज्योतिष – ग्रहताऱयांचा प्रभाव, हस्त सामुद्रिक, इतर अनेक घटकांचा आणि घटनांचा पुढे होणारा परिणाम जाणण्याचे शास्त्र
त्याच प्रमाणे न्याय, मीमांसा, पुराणे आणि धर्मशास्त्र अशी चार म्हणजे एकूण चौदा प्रकारच्या प्रमुख विद्या सांगितल्या जातात. गणपती हा देव या सर्वच्या सर्व चौदा विद्यांमधे पारांगत असून तो चौसष्ट कलांमधेही प्रवीण आहे. गणपतीचं वर्णन करताना ज्ञानेश्वर माऊली एक सुंदर शब्द वापरतात ‘मतिप्रकाशु’ म्हणजे बुद्धीला प्रकाशमान करणारा.
इतर प्राण्यांप्रमाणेच मनुष्य हा देखील एक प्राणीच आहे.
आहार निद्रा भय मैथुनंच सामान्यम् एतद् पशुभिः नराणाम् ।
बुद्धैर्हि तेषां अधिको विशेषो बुद्धिर्विहिना पशुभिः समानः
आहार, निद्रा, भीती आणि मैथुन या इतर प्राण्यांच्या ज्या मूलभूत गरजा किंवा भावना ज्याला इंग्रजीत बेसिक इन्स्टिंक्ट म्हणतात त्या माणसाच्याही बाबतीत असतात. बुद्धीमुळेच माणसाने आदीमानवापासून आधुनिक मानवापर्यंतचा आश्चर्यकारक प्रगती आणि अतर्क्य प्रवास यशस्वी पार पाडलाय. अशा बुद्धीला प्रकाशमान करणारा, चौदा विद्यांचा अधिपती आणि चौसष्ट कलांचा स्वामी श्री गणपती तुम्हा आम्हा सर्वांच्या बुद्धीला प्रकाशमान करो
अज्ञानाचा नाश होऊनी ज्ञानसूर्य उगवला ।
आज श्रीगणेश घरी आला ।। धृ ।।
रक्तवर्ण गजवदन साजिरे ।
बालरवी सम स्वरुप गोजिरे ।
शूर्पकर्ण हा एकदंत हा ।
लावण्ये नटला ।। 1 ।।
आज श्रीगणेश घरी आला ।
भक्तांसाठी हा वरदायक ।
दैत्यांसाठी महाभयानक ।
विघ्नांचा हा कृतांत अंतक ।
अंकुशधर शोभला ।। 2 ।।
आज श्रीगणेश घरी आला ।
सुरगण देवही यास पूजिती ।
यक्ष किन्नरही सेवा करिती ।
रिद्धी सिद्धी या साथी सोबती ।
देवेश्वर शोभला ।। 3 ।।
आज श्रीगणेश घरी आला ।
– [email protected]
