संत बाळूमामा

32389

>> विवेक दिगंबर वैद्य

धनगर समाजाला आध्यात्मिक जगतामध्ये स्वतःची ओळख मिळवून देणाऱया संतश्रेष्ठ बाळूमामांविषयीचा लेख.

परमेश तत्त्व कधी, कुठे, कसे आणि कोणत्या स्वरूपात प्रकट होईल हे सांगता येत नाही. घरच्या बकऱया, मेंढय़ा जंगलात चरायला नेणारा धनगर कुटुंबातील लहानगा पोर अंगभूत कर्तृत्वाने आणि देवत्वाने पुढे मोठा होऊन जगाचा प्रतिपाळ करतो, केवळ एका हाकाऱयाने बकऱयांचा कळप मार्गी लावणारा हा अलौकिक मुलगा पुढे विकृतीच्या मार्गाने जाऊ पाहणाऱया समाजाला सन्मार्गावर आणून सोडतो हे म्हटलं तर अतार्किक आणि म्हटलं तर समजण्या-उमगण्याच्याही पलीकडचे आहे.

3 ऑक्टोबर 1892 रोजी बेळगावनजीक चिक्कोडी तालुक्यातील ‘अक्कोळ’ या आडवळणी खेडेगावात परमेश्वराची चिमुकली पावले अवतरली अन् मायाप्पा-सत्यवा या उभयता पतीपत्नीचे अवघे आयुष्य समृद्ध करती झाली. सध्याच्या कागल-निपाणी राष्ट्रीय महामार्गावर असलेल्या ‘आप्पाची वाडी’ या खेडेगावातील ‘सत्यवा’ हिला बालपणापासून पंढरीच्या विठूरायाची ओढ होती. घरचे वातावरण आध्यात्मिक होते. सत्यवा नित्यनेमाने एकादशीचे व्रत करीत असे आणि विठ्ठल भजनात दंग राहत असे. पुढे सत्यवाचा विवाह मायाप्पासोबत झाला. धनगर कुटुंबात ‘सून’ म्हणून दाखल झालेली सत्यवा लवकरच सासरच्या रीतिभातीमध्ये रुळली आणि भैरू, बाळू आणि भीमाप्पा या तीन लेकरांना जन्मास घालून तिच्या संसाराला पूर्णत्वही देती झाली.

थोरला आणि धाकला लेक चारचौघांसारखे असले तरी मधला बाळू मात्र त्याच्या विचित्र वर्तनाने अवतीभवतीच्या सर्वांचे लक्ष वेधून घेत असे. मातापिता-भावंडे-गणगोत-सवंगडी अन् ग्रामस्थांपासून फटकून असलेला, कुणाच्या आल्या-गेल्यात नसलेला, एकांतवास प्रिय मानणारा आणि सदोदित स्वतःमध्येच मग्न राहणारा बाळू घरच्यांसाठी आणि गावकऱयांसाठीही चिंतेचा विषय बनला होता.

आपला मुलगा इतर मुलांसारखा वागावा, राहावा यासाठी मायाप्पांनी त्यास गावातील चंदूलाल शेटजी जैन यांच्याकडे नोकरीस ठेवले. शेटजींच्या घरच्या बकऱया जंगलात चरावयास नेण्याचे काम बाळूवर सोपवण्यात आले. बाळू त्याचे काम व्यवस्थित करीत असला तरी अनेकदा बाभळीच्या इतस्ततः पसरलेल्या झाडाची गादी करून त्यावर झोपत असे. बाभळीच्याच काटेरी जाळीदार कुंपणाला तो खुशाल टेकून बसत असे आणि इतकेच नव्हे तर त्यावर आरामात बसून ‘ही माझी खुर्ची आहे’ असे सांगत असे. तिथून कुणी दमदाटी करून उठवल्यास जवळच्याच एखाद्या झाडावर चढून उंच ठिकाणी बसत असे आणि ‘हे माझे शिखर आहे’ असे सांगत असे.

‘बाळू’मधील ईश्वरी अंशाची जाणीव त्याला स्वतःला जरी पुरेपूर असली तरी इतर कुणाला असणे निव्वळ अशक्य होते. कधी कधी मनस्वी बाळू अनाकलनीय वर्तन करीत असे. स्वतःवर आसुडाचे फटकारे मारणे, प्रसंगी मातीचा बोकाणा तोंडात सारणे तर कधी अल्लड, खेळकर, गमत्या स्वभावाने बघ्यांच्या चेहऱयावर हसू आणणे यामुळे हे एकलकोंडे, मनस्वी पोर गावकऱयांसाठी एकाच वेळी चेष्टेचा आणि कौतुकाचाही विषय होते. चंदूलाल शेटजींच्या गोठय़ातील एका कोपऱयामध्ये बाळू निवांत पडून राहत असे. शेटजींनी दिलेल्या फुटक्या थाळीत जेवत असे आणि जेवून झाले की, थाळी घासून पुसून स्वच्छ करीत असे.

एकदा सहजच गोठय़ामध्ये गेलेल्या शेठजींच्या म्हाताऱया आईला बाळूच्या थाळीतून तेजस्वी प्रकाश परावर्तित होत असल्याचे दिसून आले. कुतूहलाने ती थाळी उचलती झाली तेव्हा थाळीच्या मध्यभागी पडलेल्या भोकातून तिला थाळीच्या पलीकडे तिच्या बस्तीचे (जैन मंदिराचे) दर्शन घडले. त्यानंतर अनेकदा तिला बाळूमधील अलौकिकत्वाची जाणीव झाल्याने तो केवळ धनगराचा पोर नसून त्यात देवत्वाचा अंश असल्याची नोंद त्या जाणत्या स्त्राrने घेतली आणि इथूनच हळूहळू बाळूचे ‘खरे’ रूप लोकांसमोर येते झाले.

दरम्यान, मायाप्पा आणि सत्यवा यांनी बाळूचे लग्न लावून दिले. बाळू वरकरणी संसारात रमला असला तरीही त्याच्या अंतर्यामीचे गूज काहीतरी वेगळेच सांगत होते याचे कारण आता बाळूचा प्रवास ‘बाळूमामा’ होण्यापर्यंतची वेळ नजीक येऊन ठेपली होती. योग्य त्या वेळी बाळूमामांना श्रीमुळे महाराजांच्या चरणकमलांचे दर्शन घडले आणि त्याच वेळी बाळूमामांच्या अतर्क्य-अवधूतस्वरूपी वागण्याला सांप्रदायिक शिस्तीची झालर लाभली. बाळूमामांची गुरुपरंपरा श्रीदत्त-श्रीनृसिंहसरस्वती-श्रीस्वामीनारायण महाराज-श्रीमौनी महाराज (पाटगाव) आणि श्रीमुळे महाराज अशी होती. श्रीगुरूंचा अनुग्रह लाभल्यावर बाळूमामांचे आध्यात्मिक जीवन विलक्षण तेजाने झळाळून उठले.

येथून पुढे अनेक वर्षे ही गुरुशिष्यांची जोडी सर्वत्र संचार करती झाली. दिवसरात्र भजनामध्ये रममाण होणे, विविध तीर्थक्षेत्री भेट देणे, अन्नदान करून भोजनाच्या पंक्ती उठवणे, दर्शनार्थींना त्यांच्या अडीअडचणींवर मार्गदर्शन करणे, नामजपाचा महिमा सर्वदूर पसरविणे याकडे बाळूमामांचा कल वाढता झाला. भोळ्याभाबडय़ा भक्तांमधील अंधश्रद्धा, अनिष्ट चालीरीती आणि रूढी-परंपरेमागील अवैज्ञानिक दृष्टिकोन यावर बाळूमामा जोरदार प्रहार करीत असत. सामाजिक दंभाविषयी त्यांना विलक्षण तिटकारा होता. दरम्यान, बाळूमामांचे सांसारिक जीवन संपुष्टात आले. तेव्हापासून पंचक्रोशीतील गावांपासून दूर अंतरावर असलेल्या तीर्थक्षेत्र-भेटीला बाळूमामा जाऊ लागले.

बाळूमामांच्या सहज बोलण्यातून-वागण्यातून अनेक लीला घडत असत. त्यांच्या हातून कळत-नकळत घडलेल्या अनेक चमत्कारांमुळे अनेकांचे जीवन धन्य झाले. कित्येकांचे आयुष्य बहरास आले. कित्येकांच्या भौतिक समस्या निमाल्या. मात्र ‘‘जे काही घडत आहे ते सारे विधिलिखित आहे, आपण केवळ निमित्तमात्र आहोत’’ असे बाळूमामा सांगत असत. त्यांनी कोणत्याही यशाचे श्रेय स्वतःकडे घेतले नाही.

स्वच्छ धोतर, पूर्ण बाह्यांचा शर्ट, डोक्यावर रुमाल, पायात चामडी चपला, हातात धनगरी काठी, सडपातळ उंचपुरी देहयष्टी, सावळा वर्ण असलेले बाळूमामा कानडी व मराठी भाषा अस्खलितपणे बोलत, तर खेडूत मंडळींशी खेडवळ भाषेत बोलत असत. नीटनेटकी राहणी, गमतीशीर बोलणे, भजन-कीर्तनाची आवड ही विशेष ओळख असलेले बाळूमामा प्रत्येकालाच आपलेसे वाटत. त्यांना वाचासिद्धी आणि योगसिद्धी वश होती. बाळूमामांनी त्यांच्यातील देवत्व कधी उघड केले नाही. बाह्य वर्तनावरून त्यांच्यातील सिद्ध सत्पुरुषाचा अंदाज बांधणे कठीण जात असे. माणसाने माणसासारखं वागावं ही त्यांची शिकवण होती. ‘अखंड नामस्मरण’ आणि ‘रामकृष्णहरी’चा जप हा साधासोपा मूलमंत्र प्रत्येक सश्रद्ध मनामध्ये रुजविणारे संतश्रेष्ठ बाळूमामा 4 सप्टेंबर 1966 रोजी आदमापूर येथे देह विसर्जित करते झाले.

[email protected]

आपली प्रतिक्रिया द्या