>> प्रा. डॉ. गजानन र. एकबोटे
ज्यांची रोगप्रतिकार शक्ती कमी आहे आणि पहिल्या 2 डोसमधूनही ज्यांची मूळ प्रतिकारशक्ती पुरेशी मजबूत झालेली नाही त्यांच्यासाठी तिसरा डोस आवश्यक आहे. म्हणून त्यांच्या प्राथमिक लस मालिकेचा भाग म्हणून तिसरा डोस देण्याची शिफारस केली जाते. बूस्टर डोस हा मूळ डोसद्वारे प्रदान केलेले संरक्षण कालांतराने कमकुवत होऊ लागल्यानंतर दिलेला लसीचा अतिरिक्त डोस आहे. बूस्टरचा उद्देश लोकांना दीर्घ कालावधीसाठी रोगप्रतिकारशक्ती योग्य प्रमाणात राखण्यात मदत करण्यासाठी आहे.
लसीकरण हे कोविड-19 विरुद्ध सर्वोत्तम संरक्षण आहे. लसीची प्राथमिक मालिका आणि बूस्टर डोस घेण्याच्या दरम्यानचा कालावधी कमी केल्याने रोगप्रतिकारशक्ती वाढण्यास मदत होऊ शकते. आता प्रश्न असा आहे की, तिसरा डोस बूस्टर प्राथमिक लसीचा असावा की वेगळा? केंद्र सरकारनुसार तिसरा डोस मिळविण्यासाठी पात्र असलेल्यांसाठी विषम लस वापरू नये. याचा अर्थ ज्यांना कोविशिल्डचे दोन डोस मिळाले आहेत, त्यांना या वेळी बूस्टर डोस म्हणून तीच लस मिळेल आणि ज्यांना कोव्हॅक्सिन मिळाली आहे त्यांना त्या लसीचा तिसरा डोस मिळेल.
2 डिसेंबर 2021 रोजी प्रकाशित यूके व्हॅक्सिन टास्क फोर्स आणि नॅशनल इन्स्टिटय़ूट फॉर हेल्थ रिसर्चद्वारे असे आढळून आले की, विषम लसीद्वारे दिल्या गेलेल्या तिसऱया बूस्टर डोसने प्राथमिक लसीकरणानंतर मिळालेल्या प्रतिकारशक्तीमध्ये खूप वाढ केली आहे.
अभ्यासानुसार सर्व लसींनी प्रतिकारशक्ती वाढवली, परंतु प्रतिसादात फरक दिसून आला. उदा. अॅस्ट्रा झेन्काने बूस्टर म्हणून वापरलेले न्यूट्रलायझिंग अॅन्टीबॉडीजचे स्तर अडीच पट वाढवले. तर नोव्हावॅक्स लसीने ते 6.2 पटीने वाढवले. युरोपमधील निष्क्रिय व्हायरस लस वॅल्नेव्हाने अँटीबॉडीज 2.04 पट वाढवले. हिंदुस्थानात नोवाव्हॅक्स (कोवाव्हॅक्स)च्या डोसची प्रचंड उपलब्धता असूनही सल्लागारांनी होमोलॉगस बूस्टरला का निवडले आहे हे समजणे कठीण आहे. हिंदुस्थानमध्ये कोवाव्हॅक्ससह बूस्टर डोस चाचण्यांची अनुपस्थिती हे एक संभाव्य कारण असू शकते. तथापि, कोव्हबूस्ट चाचणीच्या अभ्यासाच्या परिणामांनुसार कोवाव्हॅक्स हा तिसरा डोस बूस्टर म्हणून एक प्रभावी पर्याय असू शकतो.
हिंदुस्थानात दुसऱया डोसनंतर नऊ महिन्यांनी (39 आठवडे) तिसरा डोस (बूस्टर) दिला जात आहे. तर अमेरिकेमध्ये 6 महिन्यांच्या कालावधीनंतर, ब्राझीलमधे 5 महिन्यांनंतर आणि ब्रिटनमध्ये महिन्यांनंतर बूस्टर डोस देत आहेत. ओमायक्रोन विषाणूशी अधिक चांगल्या प्रकारे लढण्यासाठी फ्रान्सने 24 डिसेंबर 21 रोजी तीन महिन्यांनंतर बूस्टर लसीकरणाची शिफारस केली आहे.
अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, फायझर लस दिल्यानंतर चार महिन्यांनी परिणामकारकता केवळ 34 टक्क्यांपर्यंत घसरते. परंतु बूस्टर डोसनंतर दोन आठवडय़ांनंतर परिणामकारकता 75 टक्क्यांपर्यंत वाढली.
हे लक्षात घेण्याजोगे आहे की, अँटीबॉडी टायटर्सनी मोजल्यानुसार वेगवेगळ्या लसींच्या परिणामकारकतेचा कालावधी वेगवेगळा असतो. त्यामुळे दुसऱया डोसनंतर कमी होत जाणारी प्रतिकारशक्ती यावर आधारित तिसऱया डोस (बूस्टर) कालावधी सरकारने ठरवायला हवा. यामध्ये डोसची उपलब्धता हा एक महत्त्वाचा निर्णायक घटक असू शकतो. हिंदुस्थानसाठी कोव्हॅक्सिन आणि कोविशिल्ड यांचे मिश्रण करण्याऐवजी समान लस वापरण्याचा निर्णय खालील घटकांवर आधारित असू शकतो. कोव्हॅक्सिन आणि कोविशिल्ड वापरून केलेल्या विषम लसीकरणाच्या चाचण्यांबाबत हिंदुस्थानात पुरेशी माहिती उपलब्ध नाही.
हेल्थ केअर वर्कर, प्रंट लाईन वर्करमध्ये 60 वर्षांवरील 3 कोटी लोक आहेत. तसेच सहरोग असलेल्या लोकांची संख्या आणखी 2.7 कोटी आहे आणि त्यांच्यापैकी नव्वद टक्के लोकांनी प्राथमिक मालिकेत कोविशिल्ड लस घेतली आहे. विषम लसीकरणाला परवानगी दिल्यास हे लोक कोव्हॅक्सिनसाठी पात्र होऊ शकतात. कोव्हॅक्सिन सध्या 15 ते 18 या वयोगटातील लोकांसाठी उपलब्ध आहे. या वयोगटासाठी आधीच 7.3 कोटी डोसची मागणी होती. कोव्हॅक्सिनच्या वर्तमान आणि भविष्यातील पुरवठय़ातील अडचणी पाहता समान तृतीय डोस बूस्टरचे अनुसरण करणे देशाच्या हिताचे आहे. आधी सांगितल्याप्रमाणे, तिसऱया डोसची (बूस्टर) संकल्पना प्रामुख्याने अँटीबॉडी टायट्रेस न्यूट्रलायझिंग करून चालविली जाते. परंतु प्रतिपिंडे कमी होत असतानाही लस प्रभावी राहतात. आपल्यापैकी बहुतेक लोक सेल मध्यस्थी प्रतिकारशक्तीची भूमिका विसरतात; कारण ते मोजण्यासाठी व्यावसायिकदृष्टय़ा चाचण्या उपलब्ध नाहीत.
विषाणूमधील स्पाइक प्रोटीन उत्परिवर्तनामुळे टी-सेल प्रतिकारशक्ती प्रभावित होत नाही. रोगाची तीव्रता नियंत्रित करण्यासाठी टी-पेशी महत्त्वाच्या असतात. स्पाइक प्रतिजन उत्परिवर्तनामुळे टी-सेल प्रतिकारशक्ती कमीत कमी प्रभावित झाल्याचे दिसून येते आणि प्रतिपिंडाची पातळी कमी केली असली तरीही, प्रतिसाद प्रभावी राहतात.
हिंदुस्थान सरकारने देऊ केलेला तिसरा डोस म्हणजेच बुस्टर डोस प्रभावी असेल का, असा प्रश्न उपस्थित केला जात आहे. याचे उत्तर होय असे आहे. तिसरा डोस (बूस्टर) देण्यासाठी सरकारने एक पाऊल पुढे टाकले आहे. वेळ, लसीचा प्रकार, त्या लसीने निर्माण होणारी प्रतिकारशक्ती यासंबंधी विवाद असू शकतात, परंतु ते सुरक्षित आहे आणि प्रतिकारशक्ती वाढवणारे म्हणून प्रभावी आहे.
आगामी काळात आरोग्य कर्मचाऱयांच्या संसर्गाच्या प्रकरणांमध्ये घट ही कोणत्याही बूस्टरच्या कार्यक्षमतेची खरी परीक्षा असेल. तरीसुद्धा ते अद्भुत नैतिक आत्मविश्वास वाढविण्यास म्हणून काम करेल. जर तुम्ही खूप जास्त चाचणी चालवलेले आणि पुरावे जाणकार असाल, तर कृपया हे विसरू नका की, ‘प्लासेबो’चीदेखील 33 टक्क्यांपेक्षा जास्त परिणामकारकता आहे. हेदेखील लक्षात ठेवा की तेच बूस्टर घेतल्याने तुम्ही तिसऱया डोसचे (बूस्टर) प्रमाणपत्र मिळविण्यास पात्र बनता. जे भविष्यात उपयुक्त ठरू शकते.
हिंदुस्थान सरकारच्या कोरोना लसीकरणाच्या तांत्रिक सल्लागार समितीने बूस्टर डोसविषयी खालील निर्णय घेतले आहेत- n ज्या व्यक्तीने यापूर्वी कोव्हॅक्सिनचे दोन डोस घेतले आहेत ती फक्त कोव्हॅक्सिनच्या खबरदारीच्या डोससाठी पात्र असेल आणि कोविशिल्डचे दोन डोस असलेली व्यक्ती फक्त कोविशिल्डच्या खबरदारी डोससाठी पात्र असेल. n पात्रता निकष ः हेल्थ केअर वर्कर, फ्रंट लाइन वर्कर्स, 60 पेक्षा अधिक वय आणि सहरोग असलेल्या लोकसंख्येने खबरदारीचा डोस घेण्याचा निर्णय. n कोविन प्रणालीमध्ये नोंदवल्याप्रमाणे कोविड-19 लसीचा दुसरा डोस दिल्यानंतर नऊ (9) महिने किंवा एकोणतीस (39) आठवडे पूर्ण झाल्यानंतर तिसरा डोस घ्यावा. n सध्या कोविड-19 मधून बरे झालेल्या आणि संसर्ग होण्यापूर्वी पूर्णपणे लसीकरण झालेल्या व्यक्तींना बूस्टर डोसची आवश्यकता नाही. n बरे झालेल्या व्यक्ती, लसीकरण न केलेले किंवा ज्यांना संसर्गापूर्वी अंशतः लसीकरण करण्यात आले होते, त्यांना त्यांच्या प्राथमिक शृंखला लसीकरणाचा भाग म्हणून, पुन्हा संसर्ग होण्याचा धोका कमी करण्यासाठी संसर्ग झाल्यानंतर किमान 3 महिन्यांनी लसीकरण पूर्ण करावे. कोणत्याही अतिरिक्त बूस्टर डोसची शिफारस केलेली नाही.
स्वित्झर्लंडमध्ये लसीकरण न केलेल्यांच्या बाबतीत दर 10,000 लोकांमागे दर आठवडय़ाला मृत्यू दर 8.63 आहे तर लसीकरण झालेल्यांच्या बाबतीत ते 0.74 आहे. 4 डिसेंबर 2021 पर्यंत लसीकरण केलेली लोकसंख्या हे सूचित करते की, लस उपयुक्त ठरत आहे आणि दीर्घकालीन प्रतिकारशक्ती प्रदान करत आहे.
चिलीमधील संशोधकांना असे आढळून आले की, लसीकरण न केलेल्यांमध्ये साप्ताहिक मृत्यू दर 3.15 आहे, तर लसीकरण झालेल्यांमध्ये 1.99 आहे. त्या देशाने ऑगस्टमध्ये बूस्टर डोस देण्यास सुरुवात केली आणि या लोकसंख्येमध्ये साप्ताहिक मृत्यू दर 0.23 आहे.
त्यामुळे बूस्टर डोस 18 वर्षांवरील सर्व व्यक्तींनी घ्यावा. पूर्ण लसीकरण झालेल्या व्यक्तींनी बूस्टर डोस 9 महिन्यांत घ्यावा. ज्यांना पूर्ण लसीकरण झाल्यानंतर कोरोना होत आहे, त्यांनी लगेच बूस्टर डोस घेण्याची आवश्यकता नाही. ते कोरोनातून बरे झाल्यानंतर 3 महिन्यांनी घ्यावा.
बूस्टर डोस घेतल्याने – प्रतिकारशक्ती वाढते, रुग्णालयांमध्ये तसेच अतिदक्षता विभागामध्ये दाखल होणाऱया रुग्णांची संख्या कमी होते, मृत्युदर कमी होतो, हे सर्वांनी लक्षात घेतले पाहिजे.
