अलीकडच्या वर्षांत, वंध्यत्व ही जोडप्यांना वारंवार भेडसावणाऱया आरोग्य समस्यांपैकी एक ठरली आहे. कमीत कमी शारीरिक हालचाल, व्यसने, तणावाची पातळी आणि वेगवेगळ्या खाण्याच्या सवयी आणि झोपण्याच्या अनियमित पद्धतींसह बैठी जीवनशैली ही वंध्यत्वास कारणीभूत ठरणारी काही कारणे आहेत. बऱयाच अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, पालकत्व हा बहुतेक जोडप्यांसाठी जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे आणि वंध्यत्व ही त्यांच्यातील सर्वात सामान्य आरोग्य समस्या आहे. वंध्यत्व ही समस्या मनोवैज्ञानिक विकारासही कारणीभूत ठरते. ते केवळ उदासीनता, त्रास किंवा उच्च चिंतेची पातळी दर्शवत नाहीत, तर त्यांना कमी सामाजिक समर्थनदेखील आहे.
मासिक पाळीच्या समस्या, प्रजनन प्रणाली संरचनात्मक समस्या, संक्रमण, अंडी परिपक्वता दोष, रोपण अपयश, एंडोमेट्रिओसिस, पॉलीसिस्टिक अंडाशय सिंड्रोम, स्वयंप्रतिकार विकार आणि गर्भाशयाच्या फायब्रॉइड्स हे घटक वंध्यत्वास कारणीभूत ठरतात. स्त्रीबिजांचे अयशस्वी होणे हे स्त्र्ााr वंध्यत्वाचे प्रमुख कारण आहे. जोडप्यांच्या चाचण्यांमध्ये ओव्हुलेशन मूल्यांकन, हिस्टेरोसॅल्पिंगोग्राम आणि डिम्बग्रंथी चाचणी यांचा समावेश होतो. सर्व चाचण्यांचे निकाल सामान्य असल्यास, जोडप्याला अस्पष्ट वंध्यत्व असल्याचे निदान होते. महिलांचे धूम्रपान, उच्च किंवा कमी बॉडी मास इंडेक्स (BMI), आणि जास्त प्रमाणात कॅफीन किंवा अल्कोहोलचे सेवन त्यांच्या प्रजनन क्षमतेवर परिणाम करू शकते आणि डॉक्टर त्यांच्या रुग्णांना बीएमआय अनुकूल करण्याचा सल्ला देतात आणि कॅफीन आणि अल्कोहोलच्या सेवनावर कठोर निर्बंध घालतात. या प्रकरणांमध्ये, रुग्णांसाठी इष्टतम उपचार स्त्रीचे वय आणि वंध्यत्वाचा कालावधी यावर अवलंबून असतो.
प्राथमिक काळजी घेणाऱया डॉक्टरांनी प्रगत वयाच्या स्त्र्ायांना प्रजनन आरोग्य प्रोत्साहन दिले पाहिजे, स्त्र्ायांना त्यांच्या प्रजनन क्षमतेबद्दल शिक्षित केले पाहिजे. वय, विवाहाचा कालावधी, जीवनशैली आणि जनन क्षमतेवरील पर्यावरणीय घटक आणि सहाय्यक पुनरुत्पादन उपचार (एआरटी) ची उपलब्धता लक्षात घेऊन, आमचा विश्वास आहे की जोडप्याच्या प्रजनन क्षमतेमध्ये या घटकांचे योगदान हे प्रजनन उपचारांचे परिणाम सुधारू शकतात आणि जोडप्याच्या पुढील पायरीसाठी योग्य निवड करण्यात डॉक्टरांना मदत करा.
व्यापक सामाजिक संदर्भांसह प्रजनन क्षमता जाणून घेण्यासाठी फर्टिलिटी स्कोर प्रेडिक्टर (FSP) ऑप्लिकेशन. जोडप्याच्या गुणांची गणना करणे आणि जोडपे कोणत्या उपचारांमध्ये येतात हे निर्धारित करणे ही एक सोपी आणि कार्यक्षम पद्धत आहे. चिंतेत असलेल्या जोडप्याला विलंब टाळून उपचाराचा एक सोपा, परंतु प्रभावी मार्ग मिळावा यासाठी जोडपे, कुटुंबे, प्रॅक्टिशनर्स आणि फॅमिली फिजिशियन यांना शिक्षित करणे हा त्याचा उद्देश आहे. दुसरीकडे, एफएसपी अशा जोडप्यांसाठी उपयुक्त आहे जे उच्च गुण मिळवणाऱया उपचारचक्राच्या दुष्ट मार्गात जाण्याच्या भीतीशिवाय गर्भधारणा करू शकतात.
FSP चा वापर जोडप्याच्या वंध्यत्वाच्या उपचारात निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत मदत करू शकतो. तसेच हे साधे आणि वापरकर्ता-अनुकूल ऑप्लिकेशन FPS जोडप्यांना त्यांची प्रजनन क्षमता जाणून घेण्यास, उपचाराचा पर्याय आणि परिस्थितीची तीव्रता ठरवण्यास सक्षम करेल. अशा प्रकारे FPS (अ) सामान्य लोकांसाठी वंध्यत्व उपचारांबद्दल एक रोड मॅप आणि जागरुकता प्रदान करू शकते आणि (ब) प्रॅक्टिशनर्स आणि स्त्र्ााrरोगतज्ञ यांच्यातील निर्णय प्रक्रियेत सुधारणा करू शकते.
वाढते वय आणि प्रजनन क्षमतेतील घट यांच्यातील संबंध चांगल्या प्रकारे नोंदवले गेले आहेत. असे आढळून आले आहे की, स्त्रीया त्यांच्या नोकरी, करिअरला आणि वैयक्तिक आयुष्याला प्राधान्य देत असल्याने जोडप्यांना मूल होण्याकरिता प्रगत उपचार पर्यायांचा शोध घ्यावा लागतो. जसजसे महिलांचे वय वाढत जाते तसतशी तिची प्रजनन क्षमता अत्यंत कमी होत जाते. फर्टिलिटी स्कोर प्रिडिक्टर आधारित कलर कोड आणि प्रजनन उपचार पर्याय यांच्यातील संबंध सूचित करतो की चांगल्या प्रजनन क्षमता किंवा कमी प्रजनन क्षमता असलेल्या रुग्णांना सुरुवातीच्या टप्प्यावर शोधण्यासाठी स्कोअर योग्य आहे, कारण चांगली प्रजनन क्षमता उच्च स्कोअरशी संबंधित असेल तर कमी प्रजनन क्षमता कमी प्रजनन स्कोअरशी संबंधित असेल. फर्टिलिटी स्कोर प्रिडिक्टरवर आधारित उपचार पर्याय लवकर ओळख आणि योग्य हस्तक्षेपाशी संबंधित होता.
- डॉ. भारती ढोरेपाटील
(फर्टिलिटी कन्सल्टंट, नोव्हा आयव्हीएफ फर्टिलिटी, पुणे)
