>> डॉ. प्रीतम भि. गेडाम
महागडे शिक्षण, साहित्य सामग्री, सुखसोयी मुलांना देऊनसुद्धा बाहेर कोचिंग लावावेच लागतेय. मग एवढे शिक्षण, पैसा, वेळ घालवूनसुद्धा विद्यार्थी जेव्हा उच्च शिक्षण घेऊन चांगल्या नोकरीच्या शोधात समाजात वावरतोय तर स्पर्धेत मागे का पडतो? दर्जेदार शिक्षण का मिळत नाही? शिक्षणाची भूमिका फक्त पदवी घेण्यापुरती नसून गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाबरोबरच विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास करणे हाच शिक्षणाचा पाया असला पाहिजे.
ज्या देशाचे शिक्षण दर्जेदार तोच देश जगात अग्रगण्य प्रगतिपथावर असणार हे निश्चित आहे. कारण देशाची पिढी तिथल्या शिक्षणावर घडत असते आणि पिढी तशीच घडणार जसे शिक्षण असणार. आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळून 73 वर्षे होऊन गेली, पण देशात शिक्षणाची काय स्थिती आहे? जागतिक स्तरावर देशाचा शिक्षणात काय दर्जा आहे? असे म्हटले जाते की, शिक्षकासारखा दुसरा पवित्र पेशा नाही, पण आज जीवनात किती टक्के शिक्षक/प्राध्यापक अंतर्मनाने गर्वित होऊन सांगू शकतात की, त्यांनी आपल्या पदाशी योग्यपणे न्याय केलाय? देशाचा एवढा विकास झाला असून जगातील प्रतिष्ठत विद्यापीठांत, शिक्षण संस्थानांत आपल्या देशाचे नाव का येत नाही? आज देशाची लोकसंख्या 1.37 अब्जांहून जास्त आहे तरीसुद्धा आपल्याकडील शिक्षणात गुणवत्तेची कमतरता कुठे राहते? देशातील लाखो विद्यार्थी दरवर्षी चांगल्या शिक्षणासाठी परदेशी शिकायला जातात. देशातील शैक्षणिक विभागात नवनवे लक्ष्य साध्य करण्याकरिता शासनातर्फे पुष्कळशा योजनांचा निर्धार केला जातो. या कामात कित्येक स्वयंसेवी संघटनादेखील सोबतीला असतात. एवढं करूनसुद्धा गुणवत्तेत वाढ होत नाही. शिक्षणाचा मुख्य हेतू असतो मानवाला सुसंस्कृत, सुशिक्षित मार्गाने असा कर्तबगार बनवणे की जेणेकरून चांगली नोकरी व व्यवसाय करून वैध मार्गाने पैसा मिळवून आपल्या परिवाराचे योग्य पालन करून समाजाच्या विकासात साह्य करू शकेल, पण हा उद्देश योग्यपणे पूर्ण होत आहे का? दरवर्षी देशात लाखो विद्यार्थी पदव्या घेऊन विद्यापीठातून बाहेर पडतात, पण त्या पदव्या फक्त नावाच्याच ठरतात. कारण ते उत्कृष्ट कौशल्यपूर्ण मनुष्यबळ निर्माण करीत नाही. म्हणजेच देशात गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचा मोठा अभाव आहे.
आज आपण शिक्षण क्षेत्रातील कितीही मोठी पदवी घेतली तरी चांगल्या नोकरीची शाश्वती नाही. नवोदय किंवा केंद्रीय विद्यालय व शासकीय शिक्षण केंद्रे फार कमी आहेत, जिथे नोकरीच्या संधी मिळतील, पण बाकी ठिकाणी काय? आपल्याकडे खासगी शिक्षण संस्था मोठय़ा प्रमाणावर आहेत. काही नावाजलेल्या संस्था सोडल्या तर कित्येक खासगी शिक्षण केंद्रांत तर एका मजुरापेक्षाही कमी पगार मिळतो, तर कुठे-कुठे वर्षभर पगारसुद्धा होत नाही. आर्थिक अडचणीमुळे आता तर अशा ठिकाणी काम करणार्‍या कर्मचाऱयांच्या आत्महत्यांचे प्रमाणदेखील वाढले आहे. वर्षानुवर्षे अनुदानित शिक्षण क्षेत्रात भरती होत नाही. मोठय़ा संख्येने विद्यापीठात, महाविद्यालयात व शाळेत कर्मचारी वर्गाच्या जागा रिक्त आहेत व काही-काही ठिकाणी कंत्राटी पद्धतीने कर्मचारी लावून तात्पुरते काम चालवणे सुरू आहे. अनुदानित शिक्षण केंद्रातील शिक्षणाची पातळी खालावली आहे असे दिसून येते. स्थानिक भाषा माध्यमांच्या शाळा बंद पडत चालल्या आहेत. दरवर्षी महाविद्यालयांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या जागा खाली शिल्लक असतात. रोजगार मिळत नसल्याने विद्यार्थ्यांचा आता व्यावसायिक शिक्षणातून मोहभंग होत आहे. विद्यार्थी न मिळाल्यास व्यावसायिक अभ्यासक्रमाची महाविद्यालये बंद पडत चालली आहेत. योग्य पगार न मिळाल्यास अशा महाविद्यालयात पात्रताधारक प्राध्यापकसुद्धा जायला इच्छुक नसतात. वरून शिक्षण क्षेत्रात प्रचंड बाजारीकरण व भ्रष्टाचाराचा प्रभाव आढळतो.
शिक्षणाचे बाजारीकरण
आजच्या युगात नावाजलेल्या मोठमोठय़ा शिक्षण केंद्रांत शिक्षण घेणे ही काळाजी गरज नसून स्टेटस सिम्बॉल झालेय असे वाटते. नवलाची गोष्ट आहे की, काही काही ठिकाणी प्राथमिक शिक्षण केंद्रात प्रवेशाची फी चक्क लाखो रुपयांत घेतली जाते. नर्सरी ते उच्च पदवी घेण्यापर्यंत सगळेच शिक्षण महागडे झालेय. एवढेच महत्त्वाचे शिक्षण आपल्याला अशा शिक्षण केंद्रांतून मिळत असेल तर भल्यामोठय़ा संख्येत खासगी कोचिंग क्लासेस का वाढलेत? म्हणजेच महागडे शिक्षण, साहित्य सामग्री, सुखसोयी मुलांना देऊनसुद्धा बाहेर कोचिंग लावावेच लागतेय. मग एवढे शिक्षण, पैसा, वेळ घालवूनसुद्धा विद्यार्थी जेव्हा उच्च शिक्षण घेऊन चांगल्या नोकरीच्या शोधात समाजात वावरतोय तर स्पर्धेत मागे का पडतो? दर्जेदार शिक्षण का मिळत नाही? शिक्षणाची भूमिका फक्त पदवी घेण्यापुरती नसून गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाबरोबरच विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास करणे हाच शिक्षणाचा पाया असला पाहिजे.
शिक्षण क्षेत्रात गुणवत्तेकरिता अशा शिक्षकांची निवड व्हावी
जागतिक स्तरावर शिक्षण केंद्रांच्या आकडेवारीत आपला देश तिसर्‍या क्रमांकावर आहे. म्हणजे सर्वात जास्त शिक्षण संस्था आहेत, पण गुणवत्तेच्या बाबतीत खूपच मागासलेलो आहोत. यात सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे योग्य उमेदवाराचीच निवड व्हायला हवी. उच्चशिक्षित, तज्ञ, बुद्धिजीवी, प्रशासनिक क्षमता असणारे, नवीन ज्ञानासाठी जिज्ञासू, संशोधनाला प्रोत्साहन देणारे, जातीभेद, लिंगभेद, धर्मवादापासून दूर राहून शिक्षणहितासाठी काम करणारे व्यक्तिमत्त्व शिक्षण क्षेत्रात असावे. कित्येक सर्व्हेद्वारे असे कळले आहे की, देशात फक्त 20 टक्के शिक्षकच योग्य प्रकारे काम करीत आहेत. शिक्षण क्षेत्रात मोठमोठय़ा पदांवर काही व्यक्तिगण असे बसले आहेत, जे प्राथमिक शाळेतसुद्धा लागणे म्हणजे गुन्हा होईल. शिक्षकच असे असतील तर या क्षेत्रातून निर्मित होणारे उत्पादनदेखील खालच्या दर्जाचेच असणार. कित्येक शिक्षकांना स्वतःच्या विषयाबद्दलही जाण नसते. आपले प्राध्यापक संशोधनातदेखील खूप मागे आहेत. अशा समस्येवर नेहमी सोशल मीडियावर चर्चा रंगताना बघतच असतो व अशा शिक्षकांचे व्हिडिओ, बातम्याही व्हायरल होताना दिसतात.
प्राध्यापक कसा असावा?
शिक्षकाला मार्गदर्शक, कौशल्यपूर्ण शिक्षक, भविष्याचा वेध घेणारा दूरदर्शी, संशोधनकर्ता, विश्लेषक, विषयांचा गाढा अभ्यासक अशा पुष्कळशा गोष्टींमध्ये निपुण असणे गरजेचे आहे. कारण शिक्षकाला अशाच भूमिका पार पाडाव्या लागतात. अशा प्रकारे तयार राहण्याकरिता शिक्षकाच्या अंगी जिज्ञासू प्रवृत्ती असायला हवी. म्हणजे आपल्या क्षेत्रातील नवनवीन माहितीचा भरमसाट साठा निर्मित होतो तो जाणून घेण्याकरिता नेहमी तयार असायला हवे व अद्ययावत राहायला पाहिजे.
सोबतच मृदुभाषी, सहकार्य प्रिय, शिस्तप्रिय, वेळेचे महत्त्व समजणारे, अनुशासन, प्रामाणिक, कर्तव्यवान, कर्तबगार व आपल्या विषयाच्या विकासासंबंधी प्रयत्नशील असणारे असे गुण शिक्षकात असायला हवेत. तसे बघितले तर संपूर्ण देश हा शिक्षकांच्या कारकीर्दीवरच अवलंबून आहे. म्हणजे देशाला घडविण्याचे कार्य शिक्षकच करीत असतो. मानव आपल्या जीवनातील मोठा भाग शिक्षण घेण्यासाठीच घालवितो. तेव्हा त्या पिढीला योग्य आकार देण्याची मोलाची जबाबदारी शिक्षकाची असते. शिक्षकाची वागणूक विद्यार्थ्यांसमोर आदर्श चारित्र्याची असायला हवी. शिक्षक हा निर्व्यसनी, अवैध आर्थिक व्यवहारापासून दूर असणारा, वाईट परिस्थितीतही न डगमगणारा, सत्याचा मार्ग दाखविणारा, चांगल्या कामासाठी पुढाकार घेणारा, नेहमी विद्यार्थ्यांच्या विकासासंबंधी विचार करणारा, समाजात आदर्श निर्माण करणारा असायला हवा.
