योगासन : फायदे, प्रकार, महत्व

बातमी शेअर करा :
सामना फॉलो करा

“योग” हा शब्द स्वतःच एक संपूर्ण विज्ञानासारखा आहे जो शरीर, मन, आत्मा आणि विश्वाला एकत्र आणतो. योगाचा इतिहास सुमारे ५००० वर्ष जुना आहे, जो प्राचीन हिंदुस्थानी तत्वज्ञानात मन आणि शरीराचा अभ्यास म्हणून ओळखला जातो. योगाच्या विविध शैली शारीरिक आसने, श्वासोच्छ्वासाची तंत्रे आणि ध्यान किंवा विश्रांती एकत्र करतात. जीवनशैलीचे संपूर्ण सार योगाच्या विज्ञानात आत्मसात केले गेले आहे. अलिकडच्या वर्षांत, योगाने शारीरिक व्यायामाचा एक प्रकार म्हणून स्वतःसाठी एक स्थान बनवले आहे आणि आज ते जगभरात लोकप्रिय झाले आहे जे मन आणि शरीराचे चांगले नियंत्रण आणि कल्याणासाठी प्रोत्साहन देते. योगाभ्यासाचे अनेक प्रकार आहेत.

योग काय आहे?
योग हा शब्द संस्कृत भाषेतील ‘युज’ या शब्दापासून बनला आहे, ज्याचा अर्थ आहे ईश्वराशी आत्म्याचे मिलन, म्हणजेच योगामध्ये इतकी शक्ती आहे, की ती तुम्हाला अमरत्व प्राप्त करू शकते. काही लोक योग अगदी सहज सोपा समजतात, पण योग त्यापेक्षा किती तरी पटीने जास्त आहे. तथापि, बरेच लोक योगाला केवळ शारीरिक व्यायाम मानतात, जेथे लोक शरीराला पिळणे, ताणणे आणि श्वास घेण्याचे जटिल मार्ग वापरतात. हे खरोखरच या गहन विज्ञानाचे केवळ वरवरचे पैलू आहेत जे मानवी मन आणि आत्म्याच्या असीम क्षमता प्रकट करतात, योगाचा अर्थ या सर्वांपेक्षा खूप मोठा आहे. योग ही प्रामुख्याने एक आध्यात्मिक शिस्त आहे, ज्यामध्ये जीवनशैलीचे संपूर्ण सार आत्मसात केले गेले आहे.

योगाचा इतिहास
योगाच्या शोधकाबद्दल कोणतेही लिखित पुरावे उपलब्ध नसले तरी योगाचा उगम आपल्या देशात झाला असे मानले जाते. ऋषि पतंजली यांनी योग तत्त्वज्ञानावर लिहिलेले २००० वर्ष जुने “योग सूत्र”, मन आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आध्यात्मिक विकासासाठी एक संपूर्ण मार्गदर्शक मानले जाते. योगाचा उगम एक प्राचीन प्रथा म्हणून झाला ज्याचा उगम हिंदुस्थानात ३००० ई.पू. पर्यंत शोधला जाऊ शकतो. योगासनांच्या आकृत्या / मुद्रा सिंधू खोऱ्यात दगडावर कोरलेल्या आढळतात, जे योगाच्या मूळ मुद्रा आणि पद्धती दर्शवतात. योग सूत्रे योगाची सर्वात जुनी लिखित नोंद आहे आणि अस्तित्वात असलेल्या सर्वात जुन्या ग्रंथांपैकी एक आहे. दैवी ज्ञानाच्या मार्गावर हृदय आणि आत्मा यांच्यात सुसंवाद प्रस्थापित करण्यासाठी योग विकसित केला गेला. त्याच वेळी, असे आढळून आले की योग मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब सारख्या अनेक रोगांवर उपचार करण्यासाठी आणि शारीरिक जखम आणि तीव्र वेदना कमी करण्यासाठी तसेच योगामुळे अनेक आजार बरे होण्यास मदत झाली आहे.

हिंदुस्थानात योग (आंतरराष्ट्रीय योग दिवस)
आंतरराष्ट्रीय योग दिनाची सुरुवात हिंदुस्थानात २१ जून २०१५ रोजी झाली. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी संयुक्त राष्ट्र महासभेला (UNGA) दिलेला ठराव मंजूर करण्यात आला . आता प्रश्न उद्भवतो की फक्त २१ जून का? उत्तर आहे – २१ जून हा उत्तर गोलार्धातील वर्षातील सर्वात मोठा दिवस आहे आणि जगाच्या अनेक भागात त्याचे विशेष महत्त्व आहे, म्हणूनहा दिवस सुचवला गेला. या दिवशी फक्त हिंदुस्थानात नव्हे तर पूर्ण जगभरात हा दिवस योगप्रेमी उत्साहात साजरा करू लागले। सकाळची सुरवात भव्य योग शिबिराने करून नंतर एकमेकांना योग दिनाच्या शुभेच्छा देऊन दिवसाची सुरवात केली जाते.

योगाची प्रमुख आसने
अष्टांग योग- अष्टांग योग प्रामुख्याने सहा आसनांचे संयोजन आहे जे जलद श्वास घेण्याच्या प्रक्रिया करते.

 विक्रम योग- “हॉट” योग या नावाने देखील ओळखले जाते. या प्रकारचे योग प्रामुख्याने कृत्रिमरित्या गरम केलेल्या खोलीत केले जाते ज्याचे तापमान सुमारे 105 अंश सेल्सिअस आणि 40 टक्के आर्द्रता असते. यात एकूण 26 पोझेस आणि दोन श्वासोच्छवासाच्या व्यायामांचा क्रम असतो.

हठ योग- शारीरिक मुद्रा शिकवणाऱ्या कोणत्याही प्रकारच्या योगासाठी ही एक सामान्य संज्ञा आहे. “हठ योग” वर्ग सहसा मूलभूत योग मुद्रांचा सौम्य परिचय म्हणून काम करतात.

अय्यंगार योग- योगाच्या या स्वरूपात, सर्व पोझेसचे योग्य संरेखन विविध आच्छादन जसे की ब्लँकेट, उशी, खुर्ची आणि गोल लांब उशी इत्यादी वापरून केले जाते.

जीवमुक्ती योग- जीवमुक्ती म्हणजे “जिवंत असताना मुक्ती.” हा प्रकार 1984 मध्ये उदयास आला आणि त्यात आध्यात्मिक शिकवण आणि पद्धती समाविष्ट होत्या. या प्रकारचा योग स्वतः पोझवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी पोझ दरम्यानची गती वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. या प्रकारच्या फोकसला विन्यासा म्हणतात. प्रत्येक वर्गात एक विषय असतो, ज्याचा शोध योग शास्त्र, जप, ध्यान, आसन, प्राणायाम आणि संगीताद्वारे केला जातो. जीवामुक्ती योग शारीरिकदृष्ट्या तीव्र असू शकतो.

कृपालु योग- हा प्रकार व्यवसायीला त्यांचे शरीर जाणून घेणे, स्वीकारणे आणि शिकणे शिकवते. कृपालूचा विद्यार्थी आतील बाजूस पाहून त्याच्या पातळीचा सराव करायला शिकतो. वर्ग सहसा श्वासोच्छवासाचे व्यायाम आणि सौम्य ताणून सुरू होतात, त्यानंतर वैयक्तिक पोझची मालिका आणि अंतिम विश्रांती.

कुंडलिनी योग- कुंडलिनी म्हणजे “सापासारखे गुंडाळले जाणे.” कुंडलिनी योग ही ध्यानाची एक प्रणाली आहे ज्याचा उद्देश मनात दडलेली ऊर्जा सोडणे आहे.एक वर्ग सहसा नामजपाने सुरू होतो आणि गायनाने संपतो. दरम्यान, तो एक विशिष्ट परिणाम निर्माण करण्यासाठी आसन, प्राणायाम आणि ध्यान स्वीकारतो.

पॉवर योग- 1980 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, प्रॅक्टिशनर्सनी पारंपारिक अष्टांग पद्धतीवर आधारित योगाचा हा सक्रिय आणि क्रीडा प्रकार विकसित केला.

शिवानंद- ही पाच बिंदू तत्त्वज्ञानावर आधारित प्रणाली आहे. हे तत्वज्ञान सांगते की योग्य श्वास, विश्रांती, आहार, व्यायाम आणि सकारात्मक विचार एकत्र काम करून निरोगी योगिक जीवनशैली तयार करतात. सहसा ते सूर्यनमस्कार आणि 12 मूलभूत आसने वापरते.

विनियोग- विनियोग कोणत्याही व्यक्तीशी जुळवून घेऊ शकतो, शारीरिक क्षमतेची पर्वा न करता. विनियोग शिक्षकांना सखोल प्रशिक्षण आवश्यक आहे आणि ते शरीरशास्त्र आणि योग चिकित्सा मध्ये तज्ञ आहेत.

यिन- ही एक शांत आणि ध्यानयोगी योगाभ्यास आहे, ज्याला ताओवादी योग असेही म्हणतात. यिन योग प्रमुख सांध्यातील तणाव सोडण्यास परवानगी देतो.

जन्मपूर्व किंवा प्रीनेटल योग- हा योगा जन्मपूर्व केला जातो आणि योग गर्भवती महिलांसाठी तयार केलेल्या आसन वापरते. हे गर्भधारणेनंतर स्त्रियांना त्यांच्या जुन्या आकारात परत येण्यास मदत करू शकते तसेच आरोग्य-देखभाल गर्भधारणेला समर्थन देऊ शकते.

आराम योग- हा योगाचा एक आरामदायी प्रकार आहे. एखादी व्यक्ती चार किंवा पाच सोप्या पोझमध्ये हा योग वर्ग घेऊ शकते. पोझ ठेवण्यासाठी कोणत्याही अतिरिक्त प्रयत्नांची आवश्यकता नाही, फक्त आपण ब्लँकेट्स, गोल उशासारख्या काही प्रॉप्सच्या मदतीने आरामशीर मुद्रा करू शकता.

योगाचे फायदे
आपली लवचिकता सुधारते
स्नायूंची ताकद वाढवते
आपली मुद्रा परिपूर्ण करते
कूर्चा आणि सांधे तुटणे प्रतिबंधित करते
तुमच्या मणक्याचे रक्षण करते
आपल्या हाडांचे आरोग्य मजबूत करते
आपला रक्त प्रवाह वाढवते
आपली प्रतिकारशक्ती वाढवते
हृदय गती नियंत्रित करते
तुमचे रक्तदाब कमी करते
आपल्या अधिवृक्क ग्रंथी नियंत्रित करते
तुम्हाला आनंदी करते
निरोगी जीवनशैली प्रदान करते
रक्तातील साखर कमी करते
आपल्याला लक्ष केंद्रित करण्यास मदत करते
आपली प्रणाली आराम करते
आपले संतुलन सुधारते
आपली मज्जासंस्था राखते
आपल्या अवयवांमधील तणाव दूर करते
आपल्याला खोलवर झोपण्यास मदत करते
IBS आणि इतर पाचन समस्या टाळते
तुम्हाला मानसिक शांती देते
आपला स्वाभिमान वाढवते
तुमची वेदना दूर करते
तुम्हाला आंतरिक शक्ती देते