>> नीती मेहेंदळे
बोािरिवलीजवळच्या कान्हेरी लेण्यांमध्ये एका शिलालेखात शूर्पारक चा व्यापारी गुंफा बांधायला दान देतो आहे असा उल्लेख आहे. हे शूर्पारक म्हणजे प्राचीन काळातलं सोपारा, हल्ली नाला-सोपारा अशा नावाने ओळखलं जातं. नाला आणि सोपारा अशी जुळी गावं इथे आहेत. वसईचा काही भाग घेऊन झालेलं शूर्पारक हे बंदराचं गाव म्हणून दूरदूरपर्यंत ख्यातनाम होतं. ही सर्व लेणी प्राचीन व्यापारी मार्गांवरचे थांबे आहेत. शूर्पारक (आजचे सोपारा), चेऊल (आजचे चौल), श्रीस्थानक (आजचे ठाणे) अशी बंदरं तेव्हा सशक्त व्यापार उदीम चालवत होती. अशा सधन स्थानांवर मंदिरं बांधण्याची प्रथा प्रचलित होतीच. चौलचंपावती व कल्याणप्रमाणे सोपाऱयातही अशी प्राचीन मंदिरं आज काही प्रमाणात टिकून आहेत. त्यात चव्रेश्वराचं मंदिर अधिक समृद्ध वारसा बाळगून आहे. हे शिवमंदिर असून इथला नंदीही मोठा देखणा आहे. मंदिराच्या आवारात मोठय़ा मूर्ती इतस्ततः विखुरलेल्या दिसतात. त्यात ब्रह्माची उभी मूर्ती अतिशय सुबक घडवलेली आहे. दंपती, उमा महेश्वर, भारवाही यक्ष, वराह इत्यादी अनेक मूर्ती तसेच काही स्तंभाचे तुटलेले भाग, वीरगळही दिसतात.
सोपाऱयाची महती इथे थांबत नाही. बौद्ध धर्म अंगिकारलेल्या मौर्य सम्राट अशोकाच्या अनेक शिलालेखांपैकी एक शिलालेख सोपाऱयातही आहे. अशोकाने बांधवून घेतलेला एक स्तूपही इथे आहे. आता जरी हे सगळं जीर्ण अवस्थेत असलं तरी ते इतिहासात आपलं स्थान नोंदवून आहे. जवळच बौद्ध विहारही आहेत.
या दोन धर्मांची मोहोर इथे ठसलेली असताना ख्रिश्चन धर्माचा प्रसारही इथे काळयोगे झालेला दिसतो. अनेक चर्चेस आणि तिकाटण्यांवर क्रॉसेस उभारलेले दिसतात. आश्चर्य म्हणजे वर्षानुवर्षे हे तिन्ही धर्म इथे मूळ रोवून असले तरी सुखाने नांदत आहेत.
थोडं दक्षिण दिशेला जात राहिलं तर वसई गावात पारनाक्यावर सिद्धेश्वराचं प्राचीन शिवमंदिर दिसतं. मंदिर जरी पेशवेकालीन असलं तरी ते त्याहून प्राचीन असण्याची शक्यता आहे. मंदिराच्या परिसरात त्याचं प्राचीनत्व सिद्ध करणारी एक स्मारकशिळा अलीकडेच निदर्शनास आली. ती शिलाहारकालीन असल्याचे सांगितले गेले आहे व काळ बाराव्या शतकाच्या आधीचा असावा असे वर्तवले गेले आहे. त्यावर तब्बल सहा ओळींचा देवनागरी भाषेतला शिलालेख असल्याचे लक्षात आले आहे. त्याचे वाचन झाले की त्या शिळेचा व योगाने मंदिराचं कालमापन होईल. कारण कालनिश्चितीसाठी पुरातत्व भागाच्या दृष्टिकोनातून या लेखाचे महत्त्व निश्चित मोठे आहे.
वसईमध्ये निर्मळ हे हिंदू धर्मातील एक पवित्र स्थान मानले जाते. या ठिकाणाची कथा पार पद्मपुराण स्पंदपुराणात कथन केली गेली आहे. या भागात प्राचीनकाळी नरकासुर आणि विमलासुर राक्षस राहत होते. भगवान परशुरामाने कोकण भूमी निर्माण केली आणि ब्राह्मणांना दान केली. उत्तर कोकण भागातल्या या असुरांचा निःपात करण्यासाठी त्याने दोन बाण सोडले. असुरांचा वाढ होऊन त्या बाणांतून दोन तलाव निर्माण झाले. एक निर्मल आणि दुसरा विमल. एका तलावाकाठी निर्मळेश्वर किंवा सुळेश्वर मंदिर तसेच दुसऱया तलावाकाठी विमलेश्वर स्थापन केले. आज हे विमलेश्वर आहे तिथेच शंकराचार्यांची समाधी आहे. सुळेश्वराच्या मंदिराचे क्षेत्र विमलेश्वरहून लहान आहे. मंदिरात शिवलिंग असून सुळेश्वरी देवीची मूर्ती आहे जी नवसाला पावते असा ग्रामस्थांचा समज आहे. विमलेश्वर मंदिराच्या आवारात काही काळ्या पाषाणातल्या भग्न मूर्ती आहेत. त्यात एक देवीची असून दुसरी अर्धंखंडित ब्रह्मदेवाची मूर्ती आहे. सिद्धेश्वर मंदिरातल्या ब्रह्माच्या आणि या मूर्तीत बरेच साम्य दिसते. शिवाय काही पादुका कोरलेल्या समाधी आजूबाजूला दिसतात. त्या बहुतेक शंकराचार्यांच्या शिष्यगणांच्या असाव्यात.
परशुरामाची अजून एक कथा वसईजवळच्या तुंगारेश्वर प्रचलित आहे. परशुरामाने तुंग राक्षसाचा वध केला ते हे ठिकाण तुंगारेश्वर. निसर्गाच्या कुशीत वसलेलं क्षेत्र तुंगारेश्वर हे एक भव्य शिवमंदिर असून शेजारी खोडियार मातेचेही मंदिर आहे. थोडय़ाच अंतरावर चिंचोटीचा प्रसिद्ध धबधबा आहे. शिव मंदिराच्या मागील बाजूस रामपुंड असून तुंगारेश्वर मंदिराहून तसेच पुढे चालत गेले की एक मोठे परशुराम पुंड आहे. जवळ एक सुळका आहे. या ठिकाणहून वसई, नालासोपारा, ठाणे आणि तानसा नदीचा सुखकारक भवताल दिसतो. हा रस्ता सरळ पारोळ गावात उतरतो. इथेही एक पुरातन शिवमंदिर आहे. मंदिर आता जरी भग्नावस्थेत असले तरी त्याच्या इतिहासाच्या खुणा शिलाहार काळ असल्याचा अंदाज वर्तवतात.
