>> विलास पंढरी
गुजरात येथील सरदार सरोवराच्या किनारी सरदार वल्लभभाई पटेल यांचा पुतळा उभारण्याचे काम पूर्ण झाले असून त्याचे उद्घाटन 31 ऑक्टोबर रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते झाले.
पटेल यांच्या गावी अर्थात सरदार सरोवराच्या काठावर हा पुतळा बसवण्यात आला असून या प्रकल्पावर सुमारे 2000 कोटी रुपये खर्च करण्यात आले आहेत.
हा पुतळा सुमारे 182 मीटर उंच असून त्यासाठी 70 हजार टन सिमेंट वापरण्यात आले आहे. शिवाय 18500 मेट्रिक टन स्टीलचा वापरही करण्यात आला आहे. हा पुतळा म्हणजे जागतिक पर्यटनस्थळ ठरणार आहे. 31 ऑक्टोबर रोजी वल्लभभाई पटेल यांची 143 वी जयंती होती. त्यानिमित्ताने पुतळ्याचे उद्घाटन करून तो जनतेसाठी खुला करण्यात आला आहे. हा जगातील सर्वात उंच पुतळा असून अमेरिकेतील स्वातंत्र्य देवतेच्या पुतळ्याच्या दुप्पट उंचीचा आहे.
देशात महात्मा गांधी आणि पंडित नेहरूंना जो मानसन्मान मिळाला तेवढा मानसन्मान सुभाषचंद्र बोस, सरदार वल्लभभाई पटेल, लोकमान्य टिळक आणि लाल बहादूर शास्त्राr या चौघांचेही कार्य तेवढेच महत्त्वाचे असून व चौघेही काँग्रेसचे उत्तुंग नेते असूनही मिळाला नाही याची खंत वाटते. लो. टिळकांबद्दल तर जास्त वाईट वाटते. कारण ‘‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळविणारच’’ असे म्हणणारे टिळक स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा हयात नव्हते. गुजरातमध्ये सरदार या नावाला साजेसे भारतरत्न वल्लभभाई पटेलांचे प्रचंड मोठे स्मारक उभे राहिले ही त्यांनी केलेल्या कामाची पावतीच आहे. भाजप राजकीय फायद्यासाठी करीत असेलही, पण त्यांचे कार्य असे स्मारक होण्याएवढय़ा उंचीचे नक्कीच आहे. नेहरू-गांधी परिवाराला विरोध आणि काँग्रेसच्याच दुर्लक्षित नेत्यांचे योग्य असे उदात्तीकरण हे मोदींचे सूत्र राहिले आहे. राजकारणासाठी का असेना, पण या नेत्यांचे मोठेपण जनतेसमोर येते आहे हे चांगलेच आहे. असे म्हटले जाते की, पटेलांचे नेहरूंनी ऐकले असते तर किंवा पटेलच पंतप्रधान झाले असते तर कश्मीर प्रश्न निर्माणच झाला नसता. खरे म्हणजे पोलादी पुरुष वल्लभभाई पटेल यांच्या कार्याचा उशिरा का होईना, यथोचित गौरव होत आहे हे महत्त्वाचे आहे.
यानिमित्ताने या कणखर स्वातंत्र्य सेनापतीच्या आयुष्याचा थोडक्यात आढावा घेणे उद्बोधक ठरेल. या हिंदुस्थानी स्वातंत्र्यसेनानीने खऱया अर्थाने संयुक्त हिंदुस्थान तयार केला.
31 ऑक्टोबर 1875ला जन्मलेले वल्लभभाई पटेल हे एक राजकीय व सामाजिक नेते होते. त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यलढय़ात व स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर हिंदुस्थानच्या राजकीय एकसंधीकरणात मोठे योगदान दिले आहे. त्यांना ‘सरदार’ या पदवीने संबोधित केले आहे. ते पेशाने वकील होते. वकिली करीत असताना ते महात्मा गांधींच्या प्रभावाखाली आले. गुजरातच्या खेडा, बोरसद आणि बारडोली गावाच्या खेडुतांना संघटित करून त्यांनी इंग्रजी अत्याचारांविरुद्ध सत्याग्रह केल्यानंतर त्यांची गणना गुजरातच्या व काँग्रेसच्या प्रभावशाली नेत्यांमध्ये होऊ लागली. 1934 व 1937च्या निवडणुकांमध्ये त्यांनी पक्षाचे संघटनही बांधले. ‘भारत छोडो’ आंदोलनात ते आघाडीवर होते.
वल्लभभाई पटेल हे हिंदुस्थानला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर देशाचे पहिले गृहमंत्री व उपपंतप्रधान झाले.
हिंदुस्थानातील 565 अर्धस्वायत्त संस्थानांचे हिंदुस्थानी संघराज्यात केलेले विलीनीकरण हे पटेलांचे सर्वात मोठे कार्य होय. मुत्सद्देगिरी व वेळ पडल्यास सैन्यबळ वापरून त्यांनी संस्थाने हिंदुस्थानात विलीन केली आणि म्हणूनच ते देशाचे लोहपुरुष म्हणून ओळखले जातात. सरदार पटेल हे मुक्त व्यापार व खासगी मालकी हक्कांचे समर्थक होते.
वल्लभभाई पटेल यांचा जन्म लेवा पटेल समाजामध्ये झाला नडियाद(गुजरात) येथे झाला. त्यांची अचूक जन्मतारीख ज्ञात नाही, पण त्यांनी मॅट्रिक परीक्षेच्या वेळी स्वतःची जन्म तारीख 31 ऑक्टोबर अशी लिहिली होती. पिता झवेरभाई व माता लाडबा यांचे ते चौथे पुत्र होत. झवेरभाई खेडा जिह्याच्या करमसद गावचे रहिवासी होते. सोमाभाई, नरसिंहभाई व विठ्ठलभाई ही त्यांची मोठी भावंडे होती. त्यांना एक काशीभाई नावाचा धाकटा भाऊ व दहीबा नावाची धाकटी बहीण होती. बालपणी वल्लभभाई वडिलांना शेतीत मदत करत असत. 18 वर्षांचे झाले असताना त्यांचे लग्न जवळच्या गावातील 12-13 वर्षांच्या झवेरबा यांच्या सोबत झाले. इतरांकडे पुस्तके मागून, कुटुंबापासून दूर राहून दोन वर्षांत पटेल वकिलीची परीक्षा पास झाले. त्यानंतर गोध्रा येथे झवेरबांसोबत त्यांनी गृहस्थ जीवनाची सुरुवात केली व वकिलीही सुरू केली. झवेरबांपासून त्यांना दोन अपत्ये झाली. 1904 मध्ये मणीबेन आणि 1906 मध्ये डाह्याभाई अशी त्यांची नावे होती.
जुनी सांगवी (पुणे) येथे असलेले सरदार वल्लभभाई पटेल प्रतिष्ठान हे पटेलांच्या स्मरणार्थ एकदिवसीय वल्लभभाई पटेल साहित्य संमेलन भरवते. हीच संस्था गावोगावी राष्ट्रीय एकात्मता साहित्य संमेलनही भरवते.
महात्मा गांधी यांनी इंग्रज सरकारविरुद्ध सन 1920–1922 या काळात हिंदुस्थानी पातळीवर असहकार चळवळ सुरू केली. या सहकार चळवळीत लाखो लोक सामील झाले. या असहकार चळवळीत पं. मोतीलाल नेहरू, सी. आर. दास, पं. जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, राजगोपालाचारी आणि चिंतामणी केळकर यांनी आपल्या वकिलीचा त्याग केला.
न्यायालयातील कामावर बहिष्कार टाकला. सन 1930 च्या सविनय कायदेभंग चळवळीत सरदार पटेल यांनी भाग घेतला म्हणून त्यांना अटक करण्यात आली. त्यांना पाच महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली. महात्मा गांधींच्या खांद्याला खांदा लावून सरदार पटेल यांनी सन 1942 च्या ‘चले जाव’ आंदोलनात भाग घेतला. इंग्रज सरकारने 9 ऑगस्ट 1942च्या पहाटेच गांधीजींसह सरदार वल्लभभाई पटेल, पं. नेहरू, आचार्य कृपलानी, मौलाना आझाद, गोविंद वल्लभ पंत, असफअली या काँग्रेसच्या नेत्यांना अटक केली. या वेळी दुसरे महायुद्ध चालू होते. इंग्रज सरकार अडचणीत होते. अमेरिकेच्या मदतीमुळे दोस्त राष्ट्रांचा – इंग्लंड, फ्रान्सचा विजय झाला. तरीही या युद्धात इंग्लंडचे कंबरडे मोडले.
हिंदुस्थानचा राज्यकारभार पाहण्याकरिता काँग्रेस, मुस्लीम लीग या अन्य पक्षांशी चर्चा करून इंग्रज सरकारने हंगामी सरकार सप्टेंबर 1946 साली नियुक्त केले. या सरकारमध्ये सरदार वल्लभभाई पटेल गृहमंत्री होते. गृहमंत्री या नात्याने त्यांनी हिंदुस्थान–पाक फाळणीच्या चर्चेमध्ये निर्णायक भूमिका बजावली. त्यानंतर हिंदू–मुस्लिम यांच्यात उसळलेल्या प्रचंड जातीय दंगलीमध्ये कणखर भूमिका घेऊन त्यांनी जातीय दंगली आटोक्यात आणण्याचे अथक प्रयत्न केले. पाकिस्तानच्या आगळिकीविरुद्ध जोरदार इशारा दिला. हिंदू आणि मुस्लिम यांच्याशी व्यवहारवादी भूमिकेतून संवाद साधून शांतता निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. पटेल यांच्या बोलण्यात आणि कृतीत धर्मनिरपेक्षता होती.
