
>> ज्योती निसळ
दादासाहेबांचा वास्तवतेचा ध्यासही कमालीचा होता. ‘असाध्य ते साध्य करिती सायास।’ असा त्यांचा मूलमंत्र होता. दादासाहेब फाळके यांनी चित्रपटाला व्यवसायाचा, औद्योगिकीकरणाचा दर्जा प्राप्त करून दिला. स्वदेशी चित्रपटाचा डोलारा समर्थपणे आपल्या खांद्यावर पेलला आणि आज हजारो लोकांची रोजीरोटी त्यावर चालली आहे.
भारतीय स्वदेशी चित्रपटाचे जनक दादासाहेब फाळके ज्यांनी भारतीय स्वदेशी चित्रपटाचेश् बीज रोवले आणि अथक प्रयत्नाने व अपार कष्टाने 3 मे 1913 ला पहिल्या मूकपटाची निर्मिती केली. त्या दादासाहेबांचा जन्म 30 एप्रिल 1870 रोजी त्र्यंबकेश्वरला झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव वेदशास्त्रसंपन्न गोविंदराव तथा दाजीशास्त्री होते. दादासाहेबांच्या आईचे नाव द्वारकाबाई होते. दादासाहेब जन्मले तेव्हा त्यांचे डोळे उघडे होते. म्हणून त्यांचे नाव ‘धुंडिराज’ असे ठेवण्यात आले असे म्हणतात.
दादासाहेब फाळके यांनी चित्रपटाला व्यवसायाचा, औद्योगिकीकरणाचा दर्जा प्राप्त करून दिला. स्वदेशी चित्रपटाचा डोलारा समर्थपणे आपल्या खांद्यावर पेलला आणि आज हजारो लोकांची रोजीरोटी त्यावर चालली आहे. त्यांनी पहिला चित्रपट ‘राजा हरिश्चंद्र’ साकार केल्यानंतर ‘भस्मासुर-मोहिनी’, ‘सत्यवान-सावित्री’, ‘कालिया-मर्दन’, ‘श्रीकृष्ण-जन्म’, ‘लंकादहन’, ‘सेतुबंधन’, ‘पिठाचे पंजे’, ‘जावईबापूंची फजिती’, ‘सती-सुलोचना’, ‘लक्ष्मीचा गालिचा’, ‘स्यमंतक-मणी’, ‘म्युनिसिपल निवडणुका’, ‘शिशुपाल वध’, ‘गोरा कुंभार’, ‘शिवाजीची आग्य्राहून सुटका’, ‘महानंदा’, ‘श्रीकृष्ण शिष्टाई’, ‘वसंतसेना’ अशा एकापेक्षा एक सरस चित्रपटांच निर्मिती केली. यात काही पौराणिक, काही ऐतिहासिक, काही सामाजिक तर काही विनोदी चित्रपट होते.
दादासाहेबांची कल्पकशक्ती जगाच्या किती पुढे होती याचे एक उदाहरण, ‘श्रीकृष्ण-जन्म’ या चित्रपटातून दिसून येते. ‘प्रीझम-लेन्स’ किंवा ‘ऑप्टीकल प्रिंटर’ हे जेव्हा कुणालाच माहीत नव्हते तेव्हा दादासाहेबांनी फिल्मवर निरनिराळय़ा दहा कोनातून कृष्णाचे शॉटस् घेतले व त्याचा परिणाम इतका झाला की, प्रेक्षक अचंबित झाले ते दृश्य होते कृष्ण पहारेकऱयाच्या कडक बंदोबस्तातूनही निघून गोकुळात अगदी सुखरूप पोहचतो व याचा कंसाला खूप राग येतो. तेव्हा त्याला सगळीकडे कृष्ण कृष्ण दिसू लागतात. या दृश्यांमध्ये ज्या तंत्राचा उपयोग दादासाहेबांनी केला होता ते तंत्र त्यावेळी परदेशातसुद्ध अवगत नव्हते.
कुठलेही तांत्रिक शिक्षण न घेता या माणसाने एवढे तांत्रिक कसब कसे काय केले? याचे लंडनमध्ये फिल्म बनविणाऱया लोकांना खूपच अप्रूप वाटले. ‘बायोग्राफ’मध्ये तर लिहिले होते. ‘From the technical point of view his pictures are surprisingly excellent.’ ‘कायनोटोग्राफ’ मध्ये तर दादासाहेब फाळके इंग्लंडमध्येच का जन्माला आले नाहीत ही खंतही व्यक्त केलेली होती. त्यांचे चित्रपट निर्मितीतील कसब पाहून ‘सेसिल हेपवर्थ’ या ब्रिटिश निर्माता-दिग्दर्शकाने त्यांना हिंदुस्थानी चित्रपट लंडनमध्ये तयार करण्यासाठी आग्रह केला व त्यासाठी चांगला मोबदलाही देऊ केला. पण तनामनाने हिंदुस्थानी असलेल्या दादासाहेबांनी त्यांचे आभार मानले, पण त्यांची विनंती वा आग्रह मान्य नाही केला. पैशाची रास समोर होती, पण स्वतः कफल्लक असलेल्या दादासाहेबांनी केवळ देशाभिमानासाठी हा मोह अगदी सहज फेटाळून लावला. त्यांच्या देशप्रेमाला आमचा मनापासून सलाम!
दादासाहेबांचा वास्तवतेचा ध्यासही कमालीचा होता. ‘असाध्य ते साध्य करिती सायास।’ असा त्यांचा मूलमंत्र होता. ‘कालिया-मर्दन’मध्ये त्यांनी उभा केलेला भुशाचा अजस्त्र्ा व हुबेहूब कालिया लोकांची दाद घेऊन गेला. एका चित्रपटात त्यांना हिमवर्षाव दाखवायचा होता तेव्हा त्यांनी स्टुडिओच्या वरच्या बाजूला चाळण्या लावल्या व त्यातून अशा प्रकारे रांगोळी टाकली की हुबेहुब हिमवर्षाव जाणवला. ‘गंगावतरण’ चित्रपटाच्या वेळी जो दादासाहेबांनी निर्मिलेला बोलपट होता त्यावेळी बर्फाच्छादित डोंगर दाखविण्यासाठी त्यांनी ‘रामलिंग’चा डोंगरच चुनखडीने रंगवून घेतला.
दादासाहेबांनी त्यांच्या चित्रपटांत चित्र-चमत्कृतीवर खूपच भर दिला होता. ‘लंकादहन’मध्ये मारुती आकाशात गरागरा फिरतो व तसाच उलटसुलटही फिरतो हे बघून प्रेक्षक आश्चर्यचकित झाले होते. रावणाची शंभर पापे भरली हे दाखविण्यासाठी एकेक राक्षस म्हणजे एकेक पाप दाखविले होते. हे दृश्य तर खूपच चमत्कृतीपूर्ण होते.
दादासाहेब अत्यंत शिस्तप्रिय होते. एकदा ते ऑफिसमध्ये गेले तेव्हा त्यांना दिसले की शाईच्या दौतीला बूच नाही. त्यांनी सगळय़ांना बूच शोधायला सांगितले. बूच काही केल्या कोणाला सापडेना. दादासाहेबांचा पारा चढला आणि रागाने त्यांनी त्या दिवशीचे शूटिंगच रद्द केले. शिस्तप्रियतेबरोबरच दादासाहेब आणि घडय़ाळ यांची केमेस्ट्री जुळली होती. एकदा ‘स्यमंतक मणी’ या चित्रपटाच्या बाह्यचित्रणासाठी कलाकारांना जायचे होते. कलाकार गेले. सहा वाजता दादासाहेब गाडीने निघणार असे ठरले होते. बरोबर सहाच्या काटय़ाला ते बाहेर पडले आणि त्यांनी चालायला सुरुवात केली. तोपर्यंत ड्रायव्हर आला नव्हता म्हणून त्यांनी गाडीची वाट बघितली नाही. थोडय़ा वेळाने ड्रायव्हर आला त्याला कळले दादासाहेब निघून गेले. तो त्यांच्या मागे मागे गेला व दादासाहेबांना गाडीत बसण्याची विनंती करू लागला. पण शेवटपर्यंत दादासाहेब त्याच्या गाडीत बसले नाहीत. दादासाहेब पुढे व ड्रायव्हर गाडी घेऊन मागे मागे असे चित्रीकरण स्थळापर्यंत चालले होते. त्याला झालेला उशीर दादासाहेबांना खपणारा नव्हता. त्यांनी ड्रायव्हरला तर माफ केले नाहीच उलट गाडीत न बसून त्याचा निषेध नोंदविला. त्यासाठी ते जवळजवळ 5-6 मैल चालत गेले.
जात-धर्म तर त्यांना मान्यच नव्हते. त्यांच्या चित्रीकरणाच्यावेळी सगळे एकाच पंक्तीत जेवायला बसायचे. मानव ही जात व मानवता हा धर्म ते मानीत. या आणि अशा अनेक गुणांचा समुचय म्हणजेच दादासाहेब फाळके. मध्यंतरीच्या काळात दादासाहेबांनी ‘रंगभूमी’ नावाचे नाटकही लिहिले आणि 18 जुलै 1926 ला कोल्हापूरच्या नाटय़संमेलनाचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषविले.
दादासाहेबांचा शेवटचा चित्रपट ‘गंगावतरण’ जो बोलपट होता. हा चित्रपट त्यांनी आपले जावई श्रीकृष्ण पुसाळकर यांच्याबरोबर खिडकीबाहेर रांग लावून तिकीट काढून बघितला. केवढा हा दैवदुर्विलास! हलाखीची परिस्थिती… आयुष्यभर नियतीने व लोकांनी केलेली अवहेलना यांना दादासाहेबांनी जणू आव्हानच केले होते.
‘दे द्यायचे असतील कष्ट जितुके’
मी जाईन पुढे पुढे तितुके जितुके।
आणि खरंच. कठोर परिश्रमाने, संकटातून मार्ग काढीत. त्याला तोंड देत ते आपले चित्रपटनिर्मितीचे काम करीत गेले. 16 फेब्रुवारी 1944 ला त्यांच्या घायाळल्या तनामनाने शेवटचा श्वास घेतला. त्यांची ‘निर्वाणयात्रा’ चालली होती. 16 फेब्रुवारी ही दादासाहेब फाळके यांची 77 वी पुण्यतिथी.त्यांचं हे ‘अनाथमरण’ आठवलं की नकळत डोळय़ांतून अश्रू पाझरतात.
दादासाहेब फाळकेंच्या नावाने भारत सरकारने ‘दादासाहेब फाळके पुरस्कार’ 1969ला सुरू केला. जो सिनेजगतातील सर्वोच्च मानाचा पुरस्कार मानला जातो. पण ज्या दादासाहेबांनी चित्रपटाची मुहूर्तमेढ रोवली, ‘न भूतो न भविष्यती’ असा आविष्कार घडवला तेच दादासाहेब मात्र ‘भारतरत्न’ या उपाधीपासून आजही वंचित आहेत.
तसेच दादासाहेबांची दुसरी पत्नी सरस्वतीबाई तथा काकी यांचाही दादासाहेबांचे ध्येय तेच आपले ध्येय हाच ध्यास होता. त्या आपलं सगळं काम आटोपल्यानंतर फिल्मला भोके पाडण्याचे म्हणजेच ‘परफोरेशनचे’ काम अगदी चिकाटीने करीत. साधारण दोनशे फूट फिल्मला भोके पाडण्यासाठी साडेतीन तास लागत. चित्रपटसृष्टी जगविण्यासाठी श्वास बनलेल्या व कळत-नकळत विरून गेलेल्या त्या काकींच्या नावाने एखाद्या स्त्री अभिनेत्रीला पुरस्कारीत करण्यात यावे हीच खरी त्यांच्या कर्तृत्वाला सलामी होईल.





























































