>> प्रा. वैजनाथ महाजन
केल्याने देशाटन, निसर्ग, सृष्टी, पानाफुलात संचार असे आता आपण सर्वांनी एकमुखाने म्हटले पाहिजे. किंबहुना तसे पुनः पुन्हा वाटू लागले आहे. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी नगरच्या कारागृहात असताना एक खार पाळलेली होती असे सांगण्यात येते. इंदिरा गांधींना त्यांनी जी पत्रे लिहिलेली आहेत, त्यात त्यांनी प्रत्येक पुस्तक वाचण्याच्या बरोबरीनेच तू आजूबाजूचा निसर्ग वाचायला शिक असे म्हटलेले आहे. आता आपण भावी पिढीला निसर्ग वाचायला शिक असा फुकाचा उपदेश करण्यापेक्षा निसर्ग वाचवायला शिक असाच रास्त उपदेश करायला हवा. ज्यांना रस्त्यापेक्षा त्याच रस्त्याच्या दुतर्फाला असलेली झाडेच अधिक आनंद देतात, त्यांना आपण हे नव्याने सांगण्याची गरज नाही, पण त्यांना प्लॅस्टिकची फुले आणि खरोखरीची फुले यातील फरक पण वेळोवेळी स्पष्ट करून सांगायला हवा. ‘झाडे लावा, झाडे जगवा’ याची जागा आता ‘झाडे वाचा आणि झाडांना समजून घ्या’ असे सांगण्याची वेळ आलेली आहे. सृष्टीचा सर्वात मौलिक असा आनंद कोणता असेल तर तो समतोलात आहे आणि तो मानव जमातीशी घट्ट झोडला गेलेला आहे. जर्मन तत्त्ववेत्ता कार्लाईट हा एके ठिकाणी असे म्हणतो की, ‘‘मध्य महासागरात एक मासा जरी कमी पडला तरी त्याचा परिणाम मानवी जीवनावर होत असतो’’ या म्हणण्याला फारच मोठा अर्थ आहे. आजही आपण संपूर्ण सृष्टीचा आणि तरारून येणाऱया पिकांचा, पाना-फुलांचा आणि फळांचा विचार केला तरी मनुष्य हा सृष्टीत फार नंतर अवतीर्ण झालेला आहे असेच म्हणावे लागेल. अशावेळी आपणा सर्वांचीच निसर्गाला परोपरीने जपण्याची जबाबदारी आहे असे वाटते. दिवसेंदिवस ही जबाबदारी आणखीच वाढत जाणार आहे. झाडांना, वेलींना संवेदना असतात म्हणून झाडावर ऊठसूट कुऱहाडी आणि करवती चालविणे हे कदापि अक्षम्यच मानावे लागेल. गगनचुंबी इमारती उभारणे ही जरी आपली गरज होऊन समोर येत असली तरी ‘माणसाने मातीवर चढणे, एक नवा थर आणखी’ हे अंतिम सत्य कदापि नजरेआड करता कामा नये. सृष्टी जर आपणाला ताह्या बाळासारखी सांभाळत असेल तर आपण पण आपला निसर्गानंद हा त्याचे संजीवक तंत्र समजून घेऊनच त्याच्या सान्निध्यात राहिले पाहिजे. आपल्या संतांनी याबाबत आपणाला खूप काही सांगून ठेवलेले आहे. ‘ज्ञानेश्वरी’त ‘येरं, पत्र, पुष्प, फल, येतो भजावयास मिसकेवळ’ असे म्हटलेले आहे. पाने-फुले हे पूजेसाठी निमित्तमात्रच असतात. तेवढाच माफक उपयोग आपण करायला हवा आणि आपला खरा आनंद निसर्गाच्या सहवासात शोधायला हवा. त्याकरिता वैभवाइतकीच वैराग्याची जाणीव पण मनात रुजणे गरजेचे असते. संथ वाहणारी नदी, हिरवेगार डोंगर आणि तितक्याच हिरव्याकंच दऱया, धबधबे, उंच उंच वृक्ष आणि वनराई ही सारी त्या अगाध सृष्टीचीच विलोभनीय रूपे आहेत. म्हणून तर पर्यटनाचा हव्यास कितीही मनात असला तरी त्याचवेळी आपण पर्यावरणाचा आणि निसर्गाचाच खरा आनंद शिकण्याची सवय लावून घेणे नितांत गरजेचे आहे.
