संस्कृती-सोहळा- देह जावो अथवा राहो! पांडुरंगी दृढ भावो!

>>  अरुणा सरनाईक

आषाढी एकादशीचं दैवत आहे पंढरपूरचा विठुराया. त्याचं रूपही आषाढातल्या सावळ्या मेघासारखं सावळं; परंतु अत्यंत देखणं आहे. भक्त पुंडलिकाच्या भेटीसाठी गेलेला विठुराया, आईवडिलांच्या सेवेत मग्न असलेल्या पुंडलिकाने त्याच्याकडे न पाहता उभं राहण्यासाठी दिलेल्या विटेवर तो विठुराया त्याची वाट बघत उभा राहिला, तो आजही तिथेच म्हणजे पंढरपुरात उभा आहे. त्याच्या भेटीला दरवर्षी जातो तो वारकरी. त्याच्या भेटीला जाण्यासाठी आणि समाजाची एकता, त्याचं सामर्थ्य दाखवणारी दिंडी संतांनी विठ्ठलाच्या चरणी समर्पित केली. ‘देह जावो अथवा राहो! पांडुरंगी दृढ भावो!!’ असा भाव निर्माण केला. आज दशकं, शतकं उलटली तरी हा सोहळा तितक्याच उत्साहानं सुरू आहे.

समाजाची एकता, त्याचं सामर्थ्य दाखवणारी दिंडी विठ्ठलाच्या चरणी समर्पित केली. ‘देह जावो अथवा राहो! पांडुरंगी दृढ भावो!!’ असा भाव निर्माण केला. प्रतिवर्षी पांडुरंगाच्या दर्शनाला जाणारा तो वारकरी अशी वारकरी या शब्दाची व्याख्या करून वारकरी संप्रदाय तयार झाला. समाजातील सर्व स्तरातील लोकांना माळ देऊन नामस्मरणाचं महत्त्व पटवून दिलं. त्यांचं जीवन बदलविलं. जेणे विठ्ठल मात्रा घ्यावी तेणे पथ्ये सांभाळावी अशी शिकवण दिली. जो वारकरी झाला, माळकरी झाला त्यानं दारू प्यायची नाही. कांदा, लसूण खायचा नाही. रोज हरीपाठ म्हणायचा अशा प्रकारे समाजात भक्तीभाव वाढवून संतांनी समाजावर अनंत उपकार केले.

आषाढी एकादशीलाच देवशयनी एकादशी म्हणतात. या दिवसापासून चातुर्मास सुरू होतो. सणवारांची रेलचेल असते. या दिवशी भगवान विष्णू निद्राधीन होतात. चार महिन्यांचं नियमबद्ध जीवन सुरू होते. वातावरणाची आणि संस्कृतीची सांगड घालून आयुर्वेदाचा आधार घेत आपल्या पूर्वसुरींनी ऋतुकालात्भव अशी दिनचर्या नेमून दिलेली आहे. शिवाय त्याला दैवी अधिष्ठान दिलेले आहे. या दिवशी भगवान विष्णू निद्राधीन होतात. ही निद्रा चार महिन्यांची असते. याला विष्णुशयनी एकादशी असेही म्हणतात आणि कार्तिक महिन्यातील शुक्ल एकादशीला भगवान जागृत होतात त्या कार्तिक एकादशीला प्रबोधिनी एकादशी म्हणतात.

चातुर्मास म्हणजे पावसाळा. तो कार्तिकी एकादशीला संपतो. चातुर्मासानिमित्त वेगवेगळी व्रतं करण्याचा नियम फार पूर्वीपासून आहे. त्याच्यामागील कार्यकारणता पाहिली तर ती सहज पटण्यासारखी आहे. धार्मिकतेबरोबर सामाजिक बांधिलकी असावी म्हणून कदाचित महिला वर्ग वेगवेगळे नेम आचरितात. नाना प्रकारची वेतवैकल्ये पूर्वी स्त्र्ाया करीत असत.

आषाढी एकादशीचं दैवत आहे पंढरपूरचा विठुराया. त्याचं रूपही आषाढातल्या सावळ्या मेघासारखं सावळं; परंतु अत्यंत देखणं आहे. भक्त पुंडलिकाच्या भेटीसाठी गेलेला विठुराया, आईवडिलांच्या सेवेत मग्न असलेल्या पुंडलिकाने त्याच्याकडे न पाहता उभं राहण्यासाठी दिलेल्या विटेवर तो विठुराया त्याची वाट बघत उभा राहिला, तो आजही तिथेच म्हणजे पंढरपुरात उभा आहे अशी एक कथा आहे. तळागाळातल्या भोळ्या भाविकांसाठी तो सतत तत्पर आहे. या दिवशी पंढरपूरला मोठी यात्रा असते. भक्तिभावानं सहजप्रेरणेनं लाखो लोक दिंडी मिरवीत पांडुरंगाच्या दर्शनाला जातात. हा सोहळा अवर्णनीय आहे. सातशेहून अधिक वर्षांपासून हा क्रम नित्य चालू आहे. ही दिंडी म्हणजे संताच्या दूरदृष्टीचं, धर्म टिकवण्याकरता त्यांना केलेल्या धडपडीचं जिवंत प्रतीक आहे. जसं बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणपती मांडून सर्वसामान्यांना एकत्र केलं तसंच काहीसं सूत्र धरून संतानी दिंडी सुरू केली असावी, असं वाटतं.

आपल्या साहित्यात, संतसाहित्यात श्री विठ्ठलाच्या नावाचे गोडवे गाणारे अनेक सुंदर अभंग विराण्या, भारूडं पदं आढळतात. श्री ज्ञानेश्वर महाराज, तुकाराम महाराज, संत नामदेव, विसोबा खेचर मुक्ताबाई, जनाबाई, संत सखुबाई आदींच्या रचना आहेत. शिवाय असे अगणित भक्त आहेत ज्यांनी आपलं परमदैवत विठ्ठलाला स्मरून संतसाहित्य समृद्ध केलेलं आहे. जसा भाव तसा देव, जशी भक्ती तशी वृत्ती आणि सर्वांना आपल्यात सामावून घेण्याची श्री विठ्ठलाची स्वभावप्रवृत्ती. तो सर्वांना आपला वाटतो. त्याला कोणत्याही संकटात बोलावता येतं. तो सदैव तयार असतो. प्रसंगी रखुमाईचा रोष पत्करून तो आपल्या भक्तांच्या मदतीला धावून जातो. तो नाम्यासाठी खरोखरच जेवतो. तो त्याच्या जनीसाठी दळण दळतो. एकनाथाच्या घरी पाणक्या बनतो. आपल्या भक्तासाठी तो लेकुरवाळा विठू होतो. या साऱया त्याच्या वृत्तींमुळे तो भक्तमंडळीत प्रिय आहे, तो त्यांचा श्वास आहे. तो सतत नित्य त्यांच्या समीप आहे, त्याचं नाव घ्यायला ठराविक वेळ नाही, मोजणी नाही, हरीमुखे म्हणा हरीमुखे म्हणा, पुण्याची गणना कोण करी. पापपुण्याचा हिशेबसुद्धा आपल्याला ठेवायचा नाही. त्याची काळजीदेखील तोच घेणार असा हा विठुराया.

आजही वर्षं उलटलीत, दशकं पालटलीत, पण हरीनामाचा महिमा तसाच आहे. त्याचं प्रत्यंतर आजही येतं. पंढरपूरला जाणारी वारकरी मंडळी दिवसागणिक वाढते आहे. वाढत्या महागाईचा, वेळेची कमतरता, नैसर्गिक आपत्ती, असुरक्षितता याचा परिणाम दिंडीवर होत नाही. तेवढय़ाच भक्तिभावानं वारकरी वाढत्या संख्येनं दिंडीत सामील होत पंढरपूरला जातात आणि आपल्या दैवताचं दर्शन घेतात. आजही बदलत्या काळात मनातील भाव जागृत ठेवण्याचं काम संतानी सुरू केलेल्या दिडींच्या रूपानं जनसामान्यांच्या मनात अधिष्ठत आहे.

आपली प्रतिक्रिया द्या