श्रीनगरच्या लाल चौकात बाप्पा मोरया

946

>> संजय सोनवणी

कश्मीर म्हटलं की, तणाव, पोलीस, लष्कर हे चित्र समोर येतं. पण श्रीनगरच्या लाल चौकात अतिशय भक्तिभावाने तीन दशकांहून अधिक काळ गणेशोत्सव साजरा केला जातो. महाराष्ट्र आणि कश्मीरच्या प्रेमाचे प्रतीक आणि दोन राज्यांना जोडणारा बंध म्हणून या उत्सवाकडे पाहिले जाते. मात्र यावेळी कलम 370 रद्द झाल्यानंतर कश्मीरमध्ये अभूतपूर्व परिस्थिती निर्माण झाली आहे. त्यामुळे श्रीनगरच्या लाल चौकात साजरा होणारा हा पारंपरिक सार्वजनिक गणेशोत्सव यंदा साजरा होतो की नाही अशी शक्यता निर्माण झाली होती. तथापि अशाही स्थितीत हा गणेशोत्सव साजरा व्हावा यासाठी अनेकांनी पुढाकार घेतला आणि एकतेचा संदेश देत हा उत्सव आनंददायी वातावरणात पार पडला.

श्रीनगरमध्ये लाल चौकात असलेल्या पंचमुखी हनुमान मंदिरात गणेशोत्सवाची गेली 37 वर्षे सुरू असलेली परंपरा यंदा खंडित होण्याची शक्यता निर्माण झाली होती. लाल चौकाच्या परिसरातील सोनारांच्या दुकानांत कारागीर म्हणून सांगली-मिरज भागातील मराठी बांधव तेथे गेली अनेक दशके स्थिर झालेले होते. दरवर्षी सांगली-मिरजमधून गणपतीची मूर्ती पाठवण्यात येत होती. पण यंदा 5 ऑगस्ट रोजी घटनेचे कलम 370 रद्द करण्यात आले व संभाव्य असंतोषावर नियंत्रण ठेवता यावे म्हणून एक अभूतपूर्व परिस्थिती कश्मीरमध्ये निर्माण झाली. संचारबंदी आणि मोबाईलसह सर्व इंटरनेट सेवा बंद करण्यात आल्या. कश्मीरबाहेरच्या नागरिकांना परत जायला सांगण्यात आले. त्यामुळे लाल चौक परिसरातील बव्हंशी मराठी माणसं गावाकडे परतली. त्यात सांगली भागातील पुराने अनवस्था ओढवली. त्यात कश्मीर खोऱ्यात खरोखर काय घडते आहे हेही कळायचे मार्ग बंद झाल्याने श्रीनगरला यंदा गणेशमूर्ती पाठवता येणार नाही हे स्पष्ट झाले. श्रीनगरमधील सामाजिक कार्यकर्ते डॉ. अमित वांच्छू यांच्या ही परिस्थिती लक्षात येताच त्यांनी पुण्यातील सरहद या कश्मीरशी जोडल्या गेलेल्या संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष संजय नहार यांच्याशी कसाबसा संपर्क साधला. संजय नहारांनी हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळाच्या बाळासाहेब मारणेंचे सहकार्य मिळवले. गणेश श्रीनगरला निघायला सज्ज झाले. पण मूर्ती घेऊन जाणार कोण? कश्मीरमधील सद्यस्थितीबाबत वावडय़ाच जास्त उडत असल्याने भयाची एक लाट आहेच. शेवटी संजय नहारांनी मला सर्व स्थिती सांगितली. या स्थितीत परंपरा खंडित होऊ नये अशी माझीही भावना असल्याने मी त्याच दिवशी एक किरकोळ अपघातात सारे अंग शेकून निघालेले असूनही लगेच निघायला तयार झालो. बाबू गेनू मंडळाकडून गणेशमूर्ती ताब्यात घेऊन दोन तासांत रात्री बारा वाजता विमानतळावर पोहोचलो.

गणेशमूर्ती शाडूची असल्याने तिला नाजूकपणेच हाताळावे लागणार होते. एअरपोर्टवरील कर्मचाऱ्यांनी उत्तम सहकार्य केले आणि मूर्ती मांडीवर घेऊन प्रवास करण्याची परवानगी दिली. दिल्लीपर्यंत हे ठीक होते. पण दिल्ली-श्रीनगर फ्लाईटमध्ये हेच सहकार्य मिळेल काय याची साशंकता होती. कारण बव्हंशी मुस्लिम प्रवासी. पण शेजारी बसलेल्या सद्गृहस्थाला या बॉक्समध्ये गणेशमूर्ती आहे हे समजताच अत्यंत प्रेमाने माझ्याशी वार्तालाप केला. मला वेदना होत आहेत हे लक्षात येताच त्याने ती मूर्ती आपल्या मांडीवर घेतली आणि मला आराम करायला सांगितले. श्रीनगर विमानतळावर ट्रॉलीपर्यंत तोच मूर्ती घेऊन आला आणि माझ्यासोबत त्याचे सामान घेऊन तळाबाहेर आला. अमित वांच्छू मला घ्यायला आलेलेच होते. मूर्ती कारमध्ये ठेवेपर्यंत तो सोबतच राहिला. त्या सदगृहस्थाचे नाव होते मोहंमद आस्लम.

कश्मीरचे लोक प्रेमळ आणि आतिथ्यशील आहेत हा माझा अनुभव 1996 पासूनचा. पण या बदलेल्या स्थितीत कश्मिरींचा क्षोभ, संशयाचे वातावरण आणि अस्वस्थतेमुळे त्यांची प्रतिक्रिया पूर्वी होती तशीच राहील याची खात्री नव्हती. पण या साशंकतेला पहिला तडा या सद्गृहस्थाने दिला. श्रीनगरमध्ये चौका-चौकात निमलष्करी दलांचे जवान, सर्व दुकाने बंद. रस्त्यांवर तुरळक वाहने आणि पायी चालणारे नागरिक. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थाही बंद. एखाददुसरा हातगाडीवर फळे किंवा भाज्या विकणारा. एखाददुसराच ग्राहक. एकीकडे सरकारी आदेश आणि त्याविरुद्ध निघणारे हुर्रियतसारख्या फुटीरतावादींचे फतवे. या कात्रीत सापडलेले दुकानदार धोका पत्करायला नको म्हणून शक्यतो दुकाने बंदच ठेवतात आणि काही लोक शटर अर्धे उघडून  जमेल तेवढी विक्री करतात हे चित्र. कार्यालयांतही मोजकीच उपस्थिती. संपर्काची साधनेच नसल्याने बंदी असल्यासारखी अवस्था. अशा वातावरणात गणेशाची स्थापना कशी होईल आणि किती लोक येतील ही साशंकता.

साडेअकरा वाजता आम्ही लाल चौकात पोहोचलो. तेथे तर कडकडीत बंद. झेलमच्या काठावरच पंचमुखी हनुमानाचे भव्य मंदिर. खरे तर हे मंदिर म्हणजे अनेक छोटय़ा मंदिरांचा समूह. म्हणजे साईबाबा, शिव ते राम-लक्ष्मणाचेही मंदिर या मंदिरातच. मुख्य मंदिर अर्थात हनुमंताचे. काळ्या पाषाणातील  ही मूर्ती…शक्यतो अन्यत्र पहायला न मिळणारी. मंदिरात काही भाविक होते. मंदिराचे मुख्य महंत कामेश्वरनाथांनी आमचे अत्यंत उत्साहाने स्वागत केले. शेवटी गणेशोत्सवाची परंपरा अबाधित राहणार याचाच सर्वांना आनंद. लाल चौकासारख्या संवेदनशील ठिकाणच्या मंदिराला कधी अतिरेक्यांचा उपद्रव झाला होता काय हे विचारल्यावर ते हसून म्हणाले की, येथे हनुमंताला पीर मानत त्याची पूजा करणारे असंख्य मुस्लिम आहेत. येथे आजतागायत एकदाही कसला उपद्रव झालेला नाही. कश्मीरमधील इस्लाम सुफी तत्त्वज्ञानावर चालतो आणि तो वेगळा आहे हे मला माहीत होतेच.

गणपतीचे प्रतिष्ठापना करायची तर फुले, हार हवेतच, पण सारे बंद. हार आणायचे कोठून? मग दाऊद हकीम आणि अजहरने युक्ती लढवली. थोडय़ा वेळात येतो सांगून ते बाहेर पडले. उगवले परत ते दीड तासांनी. पिशवीत गुलाबाची फुले घेऊनच. मंदिरात बसून त्यांनीच हार ओवला. फुले आणली कोठून हा प्रश्न मलाही पडलेला. अमितने विचारल्यावर त्यांनी सांगितले, दोन-तीन घरांसमोरील बागांतून तोडून आणलीत. म्हटलं धन्य आहे. तोवर जम्मू-कश्मीरचे आपत्ती व्यवस्थापन विभागाचे सचिव  पांडुरंग पोळे वेळ काढून आले होते. मग गणेश प्रतिष्ठापनेची सुरुवात झाली. मूर्ती आली ही वार्ता कळताच श्रीनगरमधील काही मंदिरांचे महंतही येऊन पोहोचले होते. भाविकांची गर्दी व्हायला सुरुवात झालेली होती. कश्मिरी पद्धतीने पूजा सुरू झाली. त्याच दिवशी ‘पन’ नावाचा माता पार्वतीने गणेशाला निर्माण केल्याचा कश्मिरी सण. कश्मिरी व शक पंचांगानुसार दोन्ही तिथी यंदा एकाच दिवशी आलेल्या. त्यामुळे आनंद-उत्साहाला उधाण आलेले. यात कश्मिरी पंडित, वेगवेगळ्या प्रांतातील हिंदू बांधव, शीख आणि मुस्लिम सहभागी. मी म्हणालो, ही महाराष्ट्राने कश्मिरींना दिलेली प्रेम आणि सद्भावाची भेट. आणि कश्मिरी प्रथेनुसार प्रत्येक भाविकाच्या मनगटावर स्नेहाचा धागा बांधला जातो. हा एक वेगळाच अनुभव.

अशा रीतीने श्रीगणेशाची स्थापना होऊन दहा दिवसांच्या गणेशोत्सवाची सुरुवात झाली. संपूर्ण कश्मीरमध्ये मुस्लिम गणेश मूर्ती बसवू देत नाहीत आणि या वातावरणात तर नाहीच नाही या खोडसाळ समजुतीला छेद दिला गेला. लाल चौकात तर गणपती बसतच नाही, कारण मुस्लिम बसवू देत नाही हेही एक धादांत असत्य. तेथे गेली 37 वर्षे नित्यनेमाने गणेशस्थापना होत आली आहे. यंदा केवळ बदललेल्या परिस्थितीमुळे गणेशस्थापना न होण्याचा धोका निर्माण झाला होता. पण माणसे जोडणारे संजय नहार आणि राष्ट्रीय बांधिलकी जपणाऱ्या हुतात्मा बाबू गेनू गणेश मंडळामुळे तेथील परंपरा अबाधित राहिली.

या उत्सवातच गेली 16 वर्षे सहभागी होणारे दत्तात्रेय सूर्यवंशी आता महाराष्ट्रात आलेले आहेत. ते म्हणाले, ‘या गणेशोत्सवात कश्मिरी मुस्लिम, पंडित, शीख तसेच बंगाली व इतर राज्यांतील करागीरही सहभाग घेत आले आहेत. तेथील नागरिक खूप चांगले आहेत. आमचे सर्वांशी आपुलकीचे नाते आहे.’  कश्मीरमधील ही गंणेशस्थापना तेही एका विशिष्ट स्थितीत व्हावी आणि तीही एवढय़ा आनंददायी वातावरणात ही फार महत्त्वाची घटना आहे. कश्मिरी नागरिकांबद्दल सोयीस्कर समज-गैरसमज बाळगणे अन्यायकारक आहे. एकतेचा हा संदेश सर्वांनी नीट समजावून घेतला पाहिजे.

आपली प्रतिक्रिया द्या