ठसा – वाणी जयराम

बातमी शेअर करा :
सामना फॉलो करा

>> विलास पंढरी

मंगेशकर भगिनींच्या बरोबरीने संगीत क्षेत्रात आपला वेगळा ठसा उमटविणाऱया प्रसिद्ध गायिका वाणी जयराम यांचा वयाच्या 77 व्या वर्षी मृत्यू झाला. हिंदी आणि दक्षिण भारतीय भाषांव्यतिरिक्त, वाणी जयराम यांनी गुजराती, मराठी, मारवाडी, हरियाणवी, बंगाली, ओरिया, इंग्रजी, भोजपुरी, राजस्थानी, बडगा, उर्दू, संस्कृत, पंजाबी आणि तुळू अशा एकूण 19 भाषांमध्ये त्यांनी दहा हजारांवर गाणी गायली आहेत. संगीतकार वसंत देसाई यांच्याकडे त्यांनी कुमार गंधर्व यांच्या साथीने गायलेल्या ‘ऋणानुबंधाच्या जिथून पडल्या गाठी’ हे गीत गेली पाच दशके रसिकांच्या कानात रुंजी घालत आहे. कुमारजींच्या लडिवाळ सुरांबरोबरच ‘म्हणून ते मनोहर रुसणे’नंतर घेतलेल्या आलापातून वाणी जयराम यांनी अवीट गोडीचा शिडकावा केला आहे. वाणी जयराम यांची पाच दशकांहून अधिक काळाची कारकीर्द 1970 मध्ये सुरू झाली. त्यांनी 10 हजार गाण्यांच्या रेकार्ंडगसह एक हजाराहून अधिक भारतीय चित्रपटांसाठी पार्श्वगायन केले आहे. याव्यतिरिक्त त्यांनी हजारो भक्तीगीते आणि खासगी अल्बम रेकॉर्ड केले आणि भारत आणि परदेशातील असंख्य सोलो मैफिलींमध्ये भाग घेतला.

गायन श्रेणीसाठी आणि कोणत्याही कठीण रचनेसाठी सहज जुळवून घेण्याच्या क्षमतेसाठी प्रसिद्ध असलेल्या वाणी जयराम यांनी 1970 पासून 1990 च्या दशकाच्या उत्तरार्धापर्यंत भारतातील विविध भाषांतील अनेक संगीतकारांनी त्यांची गाणी संगीतबद्ध केली. वाणी जयराम यांनी तीन वेळा सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायिकेचे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार जिंकले आणि ओडिशा, आंध्र प्रदेश, तामीळनाडू आणि गुजरात या राज्यांमधून राज्य सरकारचे पुरस्कारही जिंकले आहेत. 2012 मध्ये, दक्षिण भारतीय चित्रपट संगीतातील तिच्या कामगिरीबद्दल त्यांना फिल्मफेअर, जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. 2017 मध्ये त्यांना न्यूयॉर्क शहरातील एका कार्यक्रमात सर्वोत्कृष्ट महिला गायिका पुस्काराने गौरविण्यात आले. 1969 मध्ये जयराम यांच्याशी लग्न केल्यानंतर त्या मुंबईला गेल्या. त्यांच्या विनंतीवरून त्यांची मुंबई शाखेत बदली झाली. पत्नीचे गायनकौशल्य जाणून जयराम यांनी पत्नीला हिंदुस्थानी शास्त्र्ााrय संगीताचे प्रशिक्षण घेण्यास प्रवृत्त केले आणि वाणी यांनी पतियाळा घराण्याच्या उस्ताद अब्दुल रहेमान खान यांच्याकडे प्रवेश घेतला. ठुमरी, गझल आणि भजन यांसारख्या विविध गायन प्रकारांचे बारकावे त्यांनी खान यांच्या तालमीत शिकले आणि 1969 मध्ये तिची पहिली सार्वजनिक मैफल झाली. त्याच वर्षी त्यांची प्रसिद्ध संगीतकार वसंत देसाई यांच्याशी ओळख झाली. तेव्हा देसाई गायक कुमार गंधर्व यांच्यासोबत मराठी अल्बम रेकॉर्ड करत होते. वाणी जयराम यांचा आवाज ऐकून देसाईंनी तिला कुमार गंधर्वांसोबत याच अल्बमसाठी ‘ऋणानुबंधाच्या’ हे गाणे गाण्यासाठी निवडले. हा अल्बम मराठी प्रेक्षकांमध्ये खूप लोकप्रिय झाला आणि या युगल गाण्याला उदंड प्रतिसाद मिळाला. पुढे देसाई यांच्याकडेच ‘गुड्डी’ चित्रपटातील ‘हमको मन की शक्ती देना’ ही प्रार्थना आणि ‘बोल रे पपीहरा’ या गीताने त्यांची देशभरातील रसिकांना ओळख झाली. बॉलीवूड सिनेमात वाणींची लोकप्रियता वाढत असतानाच, त्यांना दक्षिण भारतीय सिनेमा इंडस्ट्रीकडून उत्तम प्रतिसाद मिळाला. त्यांचा विवाह संगीताला पाठिंबा देणाऱया कुटुंबात झाला. त्यांचे पती जयराम हे पंडित रविशंकर यांचे विद्यार्थी होते. वाणी जयराम यांनी ‘पाकिजा’मधील ‘मोरा साजन सौतन घर जाए’ ठुमरीने त्यांच्या अभिजात गायकीवरील हुकूमत दाखवून दिली. ‘मीरा’ चित्रपटातील ‘मेरे तो गिरीधर गोपाल’ या प्रसिद्ध गाण्याने त्यांना फिल्मफेअर पुरस्कार मिळवून दिला. ‘नित मन तरसे, नित मन प्यासा’ यासारख्या तहानलेल्या शब्दांमधूनही सतारीच्या साथीने ‘मल्हार’चा वर्षाव करणाऱया सुरांच्या धनी असलेल्या ज्येष्ठ गायिका वाणी जयराम यांचे निधन चटका लावणारे आहे.