लेख – पाण्याची वास्तविक स्थिती आणि गांभीर्य

>> डॉ. प्रीतम भि. गेडाम  

ऑक्सिजन, पाणी, सूर्यप्रकाश, अन्न उत्पादनाची साखळी, तापमान संतुलन ही या निसर्गाची देणगी आहे. एक जबाबदार नागरिक म्हणून जगातील प्रत्येक व्यक्तीला पाण्यासारखा अमूल्य वारसा सहजपणे उपलब्ध करून देणे, त्यास जतन करणे, जलसंपत्ती समृद्ध करणे आणि प्रत्येक व्यक्तीला पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे महत्त्व समजावून घेणे हे आपल्या सर्वांचे नैतिक कर्तव्य आहे. आपण आधीच खूप मागे पडलो आहोत. जर आपण अद्याप जागे झालो नाही तर पृथ्वीवरील मानवी जीवन संपणाच्या मार्गावर आहे याची खात्री नक्की बाळगा.

गेल्या 100 वर्षांत जगात पाण्याचा वापर सहा पटीने वाढला आहे आणि वाढती लोकसंख्या, आर्थिक वाढ आणि वापराच्या पद्धतींमधील बदलांमुळे दरवर्षी सुमारे 1 टक्के दराने सातत्याने ही वाढ होत आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या अंदाजानुसार, आज जगातील 2.1 अब्ज लोक स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याविना जगतात. संयुक्त राष्ट्र संघटनेने (यूएन) पिण्याचे पाणी आणि स्वच्छता हा मानवी हक्क म्हणून ओळखला आहे. हा मानवी हक्क आहे की कोणासही कोणताही भेदभाव न करता पिण्यासाठी शुद्ध पाणी, कपडे-भांडी धुण्यास पुरेसे पाणी, स्वयंपाक आणि इतर जीवन उपयोगी उपक्रमांकरिता आवश्यक मानले आहे. हिंदुस्थान पाणीटंचाईचा सामना करीत आहे. जगातील ताज्या पाण्यापैकी फक्त 4 टक्के पाणी हिंदुस्थानकडे आहे, तर जागतिक लोकसंख्येच्या 16 टक्क्यांहून अधिक लोकसंख्या देशात वास्तव्य करीत आहे. जर आपण मानवांना थोडय़ा वेळासाठी पाणी मिळाले नाही तर जीव व्याकूळ होतो, परंतु जेव्हा उन्हाळ्यात जंगलातील जलाशय कोरडे पडतात तेव्हा तेथील प्राणी व पक्ष्यांची अवस्था किती अधिकच वाईट होत असेल, कधी याबद्दल विचार केलाय?

दरवर्षी सुमारे 3.77 कोटी हिंदुस्थानी जलयुक्त आजाराने त्रस्त असतात. 15 लाख मुले अतिसारामुळे जीव गमावतात. 2015 मध्ये हिंदुस्थानात अतिसारामुळे 3.29 लाखांहून अधिक मुले मरण पावली. पाण्यामुळे होणारे कोलेरा, तीव्र अतिसार, टायफॉइड आणि व्हायरल हिपॅटायटीससारखे आजार हिंदुस्थानात जास्त प्रमाणात आढळतात. शासनाच्या योजनेने व संस्थागत मदतीने पिण्याच्या पाण्यात सुधारणा होत असूनही इतर अनेक पाण्याचे स्रोत जैव आणि रासायनिक प्रदूषक दोन्ही दूषित आहेत आणि देशातील 21 टक्क्यांपेक्षा जास्त आजार पाण्याशी संबंधित आहेत त्यापैकी तीव्र अतिसारामुळे होणाऱया आजारांमुळे जास्तीत जास्त मृत्युमुखी पडतात. तसेच विषाणूजन्य हिपॅटायटीस, विषमज्वर आणि कोलेरामुळेही मृत्यू होतो. दूषित पाण्यामुळे आंतरिक मानवी अवयवांचे क्षय होते, ज्यामुळे मृत्यूचे प्रमाण वाढते. अतिसाराचे सर्वाधिक मृत्यू उत्तर प्रदेशात तसेच पश्चिम बंगाल, आसाम, ओडिशा आणि मध्य प्रदेशात झाले आहेत. दूषित पाण्यामुळे पोटात गोळा येणे, वेदना, उलटय़ा होणे, कान दुखणे, लालसर डोळे, एस्कॅरियासिस, हुकवर्म, श्वसन संक्रमण, मूत्रपिंडाचे आजार, पाचन समस्या आणि अंतःस्रावी नुकसान, रोग प्रतिकारशक्ती क्षीण आणि कर्करोग यासारख्या प्राणघातक रोग उद्भवतात.

जागतिक पातळीवर वॉटरएडच्या जल गुणवत्ता निर्देशांकात हिंदुस्थानचा 122 देशांपैकी 120 वा क्रमांक आहे. पाणी व्यवस्थापनाच्या अभावामुळे हिंदुस्थानातील 70 टक्के पाणी दूषित आहे. पेयजल व स्वच्छता मंत्रालयाच्या मते, विविध राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील 12 हजार 577 वस्तींमध्ये राहणाऱया सुमारे 10.06 कोटी लोकांना अतिरिक्त फ्लोराईडयुक्त पिण्याचे पाणी मिळत आहे. जास्त फ्लोराईडचा वाढ असल्याने फ्लूरोसिस होऊ शकतो, ज्याचा परिणाम दात आणि हाडांवर होतो. वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (डब्ल्यूएचओ) च्या मते, दातांचे क्षय टाळण्यासाठी फ्लोराइडची इष्टतम पातळी प्रत्येक लिटर पाण्यात 0.7 मिलिग्राम असते आणि 1.5 मिलिग्रामपेक्षा जास्त पातळी धोकादायक असते. आंतरराष्ट्रीय जल संघटनेच्या पाण्याचा अपव्यय अहवाल 2018 च्या मते जगातील 80 टक्के सांडपाणी जगातील जलमार्गामध्ये वितरित केले गेले आहे जेथे ते आरोग्य, पर्यावरणीय आणि हवामानातील धोके निर्माण करते. नॅशनल इन्स्टिटय़ूट फॉर ट्रान्सफार्ंमग इंडियाच्या मते, 60 कोटींपेक्षा जास्त हिंदुस्थानींना पाण्याचा ताण सहन करावा लागतो. नीतीयोगाचा अंदाज आहे की, 2030 पर्यंत देशातील पाण्याची मागणी उपलब्ध पुरवठय़ाच्या दुप्पट होण्याची शक्यता आहे आणि यामुळे कोटय़वधी लोकांना पाण्याची प्रचंड कमतरता भासणार आहे.

हिंदुस्थानातील 75 टक्क्यांच्या जवळपास गोड पाण्याचे शेतीत वापर होते. जगातील एकूण भूजलांपैकी हिंदुस्थान एकटाच 25 टक्के भूजल वापरतो, जे चीन आणि अमेरिकेपेक्षाही जास्त भूजल आहे. हिंदुस्थानातील साठ टक्के जिल्हे भूजलवर महत्त्वाचे घोषित करण्यात आले आहेत. याचा अर्थ असा की, त्यांच्याकडे एकतर दुर्बळ पुरवठा उरला आहे किंवा भूजल निकृष्ट दर्जाचे आहे किंवा दोन्हीही आहेत. हिंदुस्थानची मोठी धरणे व कालवे व्यवस्था असूनही 63 टक्के पाणी भूजलद्वारे सिंचनासाठी शेतकरी वापरतात आणि कालवे फक्त 26 टक्के आहेत. पुराणमतवादी अंदाजानुसार आज हिंदुस्थानात 3 कोटींहून अधिक बोरवेल आहेत.

आज आपण जे पाणी वापरत आहोत ते बहुधा येणाऱया पिढीच्या हक्काचे आहे असे म्हणणेदेखील चूक होणार नाही. नद्यांच्या देशात आज आपल्याला बाटली बंद पाणी विकत घ्यावे लागत आहे. शहरातील तलाव प्रदूषित व शहरांच्या नद्यांनी आता नाल्यांचे रूप धारण केले आहे. जलप्रदूषणामुळे जलचरांना मोठा धोका आहे. भूगर्भातील पाण्याची पातळी झपाटय़ाने कमी होत आहे. विकासाच्या नावाखाली झपाटय़ाने वनक्षेत्र कमी होत आहेत. हिरवीगारपणा जलद नाहीशी होत आहे. शेती अजूनही पारंपरिक स्वरूपात चालू आहे, जेव्हा की परदेशात फारच कमी पाण्याचा उपलब्धतेवरदेखील प्रगत शेती केली जात आहे. मनुष्य नैसर्गिक नियमांचे उल्लंघन करीत आहे आणि प्रकृतीला त्रास देत आहे. शहरीकरण, इंधनवाढ, रसायने, औद्योगिकीकरण, प्रदूषण, घातक कचऱयात वाढ, इलेक्ट्रॉनिक स्रोतांचा जास्त वापर यामुळे पर्यावरण, वन्य प्राण्यांचा जलद नाश, पक्षी व वनोषधी यांचा नैसर्गिक वारसा नष्ट होत आहे. वाढती लोकसंख्या त्यांच्याबरोबर गरजा वाढवीत आहे म्हणून अमर्यादित आवश्यकता पूर्ण करण्यासाठी मर्यादित स्रोतांवर दबावामुळे ग्लोबल वार्मिंगचा धोका वाढला आहे.

सतत तापमान आणि पर्यावरणीय चक्र ढासळत आहे, ज्यामुळे नैसर्गिक आपत्ती वाढत आहे. आपण तांत्रिक संसाधनाशिवाय जगू शकतो, परंतु या नैसर्गिक स्वरूपाशिवाय नाही. कारण ऑक्सिजन, पाणी, सूर्यप्रकाश, अन्न उत्पादनाची साखळी, तापमान संतुलन ही या निसर्गाची देणगी आहे. एक जबाबदार नागरिक म्हणून जगातील प्रत्येक व्यक्तीला पाण्यासारखा अमूल्य वारसा सहजपणे उपलब्ध करून देणे, त्यास जतन करणे, जलसंपत्ती समृद्ध करणे आणि प्रत्येक व्यक्तीला पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे महत्त्व समजावून घेणे हे आपल्या सर्वांचे नैतिक कर्तव्य आहे. आपण आधीच खूप मागे पडलो आहोत. जर आपण अद्याप जागे झालो नाही तर पृथ्वीवरील मानवी जीवन संपणाच्या मार्गावर आहे याची खात्री नक्की बाळगा.

[email protected]

आपली प्रतिक्रिया द्या