>> वर्षा चोपडे
हिंदुस्थानी प्रतिमांमध्ये युरोपियन वास्तववाद आणि कलातंत्र वापरणारे राजा रविवर्मा हे पहिले हिंदुस्थानी कलाकार. कलेचे अंतिम व सर्वोच्च ध्येय सौंदर्यदर्शन, संस्कृतीदर्शन हेच असते, हे राजा रविवर्मा यांची कला पाहून लक्षात येते. राजा रविवर्मा यांच्या मृत्यूला 110 वर्षे झाली, पण आपल्या अनमोल कलाकृतीने ते अजरामर झाले आहेत.
राजा रविवर्मा यांचा जन्म 1848 मध्ये केरळमधील किलीमनूर म्हणजे ‘पक्षी आणि हरिणांची भूमी’ येथे विद्वान, कवी आणि कलाकारांच्या कुटुंबात झाला. त्यांच्या आईच्या कुटुंबाने मातृसत्ताक वंश आणि उत्तराधिकाराचे पालन केले. म्हणून रविवर्मा त्यांच्या आईच्या कुटुंबातील होते आणि त्यांची मुलेसुद्धा त्यांच्या आईच्या कुटुंबातली होती. स्त्राr वर्चस्वाचे हे खूप मोठे उदाहरण आहे. रविवर्मा लहान असताना त्यांच्या काकांनी त्यांची कलात्मक प्रतिभा ओळखली आणि त्यांना तत्कालीन सत्ताधारी राजा अयल्यम थिरुनल यांच्याकडे पाठवले, ज्यांनी त्यांना कलांचे शिक्षण घेण्यास मदत केली. त्यांनी रविवर्मा यांना चित्रकलेच्या पाश्चात्त्य शैलींचा परिचय आणि प्रशिक्षण दिले. राजा रविवर्मा हिंदुस्थानातील महान चित्रकार होते. आपल्या भावना, संस्कृती, चित्रांद्वारे सुबक व आकर्षकपणे मांडण्याचे श्रेय राजा रविवर्मा यांना जाते. त्यांची एक कलाकृती कोची केरळच्या प्राचीन वस्तुसंग्रहालयात बघण्याचा योग आला आणि जगातील सर्वोत्तम पेंटिंग बघितल्यावर राजा रविवर्मा किती जिवंत कलाकृती साकारत याचे यथार्थ दर्शन घडले. ‘अत्यंत सुंदर’ हेच शब्द ओठांवर आले. गुगलवर उपलब्ध असलेल्या कलाकृती आणि ओरिजनल कलाकृती यात जमीन अस्मानार्चा फरक आहे. राजा रविवर्मा हिंदुस्थानी कलाकारांच्या पिढय़ांवर प्रभाव पाडणाऱया त्यांच्या जबरदस्त कॅनव्हाससाठी ओळखले जातात. दमयंतीचे हंसाशी संभाषण, संगीत सभा, अर्जुन व सुभद्रा, फळे घेऊन जाणारी स्त्राr, शकुंतला, कृष्णचित्रे त्यांनी अक्षरश: जिवंत केली. आकर्षक रंगछटा, नैसर्गिक रंग, प्रकाश आणि सावल्यांच्या नाजूक परस्पर संवादासह हिंदुस्थानी प्रतिमांमध्ये तपशील आणि वास्तववाद आणणारे राजा रविवर्मा हिंदुस्थानी विषयांसह युरोपियन वास्तववाद आणि कलातंत्र वापरणारे पहिले हिंदुस्थानी कलाकार आहेत. कॅलेंडर कला आणि हिंदुस्थानी साहित्य आणि चित्रपट उद्योगावर त्यांच्या चित्रांनी खूप प्रभाव पाडला. राजा रविवर्मा यांची ख्याती एवढय़ा उंचीवर पोहोचली की, रविवर्मा यांचे जन्मस्थान असलेल्या किलीमनूर या छोटय़ाशा गावात त्या काळात पोस्ट ऑफिस उघडावे लागले. कारण देशाच्या कानाकोपऱयातून त्यांच्यासाठी पत्रे आणि शुभेच्छा येत होत्या.
वयाच्या 18 व्या वर्षी रविवर्मा यांनी मावेलीकाराच्या राजघराण्यातील 12 वर्षांच्या भाग्यार्थी बाईशी लग्न केले. या जोडप्याला दोन मुलगे आणि तीन मुली झाल्या. त्यांची एक मुलगी महाप्रभा अम्मा, त्यांच्या काही सर्वात प्रसिद्ध पेंटिंग्जमध्ये आहेत. रविवर्मा यांच्या दोन नातवंडांना त्रावणकोरच्या राजघराण्यात दत्तक घेण्यात आले होते आणि त्यांच्या वंशजांमध्ये 2013 मध्ये सिंहासनावर आरूढ झालेल्या त्रावणकोरचे सध्याचे नामांकित महाराजा रामवर्मा न्घ्घ् यांचा समावेश आहे. 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीस तामीळनाडूमधील चेट्टीनाड या प्रदेशातील महिलांनी रविवर्मा यांच्या लिथोग्राफला जरदोसी भरतकाम आणि चकाकीच्या कामाने सजवण्यास सुरुवात केली. तसेच या सुशोभित प्रिंट्समध्ये रविवर्मा प्रेस आणि इतर छापखान्यांचा समावेश होता. वडोदराच्या महाराजांनी राजघराण्यातील चित्रे आणि हिंदू पौराणिक कथांवर आधारित चित्रे तयार करण्यासाठी खास नियुक्त केले होते. लक्ष्मीविलास पॅलेस, वडोदरा येथे यापैकी एक मोठा संग्रह अजूनही प्रदर्शित आहे.
राजा रविवर्मा यांची चित्रे हिंदुस्थानातील सर्वात जास्त विकली जाणारी कॉमिक बुक सीरिज, अमर चित्रकथा
कॉमिक्सची प्रेरणा होती. 1904 मध्ये व्हाइसरॉय
लॉर्ड कर्झन यांनी ब्रिटिश सम्राटाच्या वतीने रविवर्मा यांना ‘कैसर-ए-हिंद’ सुवर्णपदक प्रदान केले. त्यांच्या काळात तैलचित्र हे नवीन माध्यम होते आणि मदुराईचे कलाकार रामास्वामी नायकर यांनाच तैलचित्र तंत्राचे ज्ञान होते. राजा रविवर्मा यांना संभाव्य प्रतिस्पर्धी समजून नायकरने त्यांना तंत्र शिकवण्यास नकार दिला. नायकरचा विद्यार्थी अरुमुघम पिल्लई होता, ज्याने रविवर्मा यांना तैलचित्राचे बारकावे शिकवले, त्याच्या शिक्षकाच्या इच्छेविरुद्ध राजा रविवर्मा यांनी 1894 मध्ये लिथोग्राफिक प्रिंटिंग प्रेस सुरू केली, जी शेवटी जर्मनीतील एका प्रिंटिंग टेक्निशियनला विकली गेली. प्रेसद्वारे उत्पादित केलेले ओलिओग्राफ, मुख्यत देव, देवी आणि महाभारत, रामायण आणि पुराणातील दृश्यांचे चित्रण खूप लोकप्रिय होते आणि अनेक वर्षे हजारोंच्या संख्येने छापले जात होते.
राजा रविवर्मा यांचे भाऊ सी. राजा राजावर्मा हे एक कुशल लँडस्केप कलाकार होते. राजा रविवर्मा यांच्या जीवनाविषयीची सर्वाधिक माहिती ‘द डायरी ऑफ सी. राजा राजावर्मा‘ या पुस्तकात त्यांच्या भावाने लिहिलेली आहे, जो रविवर्मा यांचा सहाय्यक आणि व्यवसाय व्यवस्थापकदेखील होता. राजा रविवर्मा यांना 2008 मध्ये राजा रविवर्मा यांच्या 11 चित्रांचे पुनरुत्पादन असलेली साडी सर्वात महागडी रेशमी साडी म्हणून गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये दाखल झाली. रविवर्मा यांची प्रसिद्ध ‘गॅलेक्सी ऑफ म्युझिशियन’ हे साडीचे मुख्य आकर्षण आहे. किंमत रु. 40 लाख आणि 8 किलो वजनाची ही ‘विवाहपटू’ साडी हाताने विणण्यासाठी 36 कुशल कारागीरांना 12 महिने लागले!
मधुमेहाने ग्रस्त राजा रविवर्मा यांनी 2 ऑक्टोबर 1906 मध्ये अखेरचा श्वास घेतला. त्यांचा कलात्मक वंश त्यांचा मुलगा रामवर्मा यांच्या माध्यमातून चालू राहिला. जे मुंबईच्या प्रसिद्ध जे.जे. स्कूल ऑफ आर्टस्मध्ये शिकायला गेले. 2014 मध्ये राजा रविवर्मा यांच्या जीवनावर आधारित एक चित्रपट प्रदर्शित झाला, ज्याचे नाव ‘रंगरसिया’ (कलर्स ऑफ पॅशन) होते. केरळ सरकारने राजा रविवर्मा पुरस्कार नामक पुरस्काराची स्थापना केली आहे, जो कला आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱया लोकांना दरवर्षी दिला जातो. त्यांच्या 65 व्या पुण्यतिथीनिमित्त इंडिया पोस्टने रविवर्मा आणि त्यांचं प्रसिद्ध चित्र ‘दमयंती आणि हंस’च्या स्मरणार्थ पोस्ट स्टॅम्प जारी केले. प्रत्येक राष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचे प्रतिबिंब त्यांच्या कलेत आढळते.
कलेचे अंतिम व सर्वोच्च ध्येय सौंदर्यदर्शन, संस्कृतीदर्शन हेच असते. राजा रविवर्मा यांच्या मृत्यूला 110 वर्षे झाली. पण आपल्या अनमोल कलाकृतीने ते अजरामर झाले. ‘मरावे परी कीर्तीरूपी उरावे’ अशी म्हण आहे. राजा रविवर्मा यांनी ही म्हण सार्थक केली. भावी पिढीने आजच्या विद्यार्थांनी अशा महान कलाकारांच्या पावलांवर पाऊल ठेवून जीवन सार्थकी करावे. कारण अशा महान व्यक्तींचे अनुकरण करून मेहनती प्रामाणिक माणसं अनेकदा जगात काहीतरी सकारात्मक आणि भव्यदिव्य करून आनंद पसरवतात. केरळमधील किलीमनूर पॅलेस थिरुवनंतपुरमला भेट देऊन या महान रंगवेडय़ा कलाकाराचे घर नक्की बघा.
– [email protected]
(लेखिका राजगिरी कॉलेज ऑफ सोशल
सायन्सेस, कोची, केरळच्या महाराष्ट्रातील संपर्क अधिकारी म्हणून नियुक्त आहेत.)
