विसर्जनाच्या दिवशीच ते घडवतात शुभारंभाची मूर्ती! कोकणातल्या गावांची अनोखी प्रथा

619


व्यवसाय मग तो कोणत्याही प्रकारचा असो त्यामध्ये परंपरेला आणि तत्वांना महत्व दिले जाते. कोकणात गणेशमूर्ती तयार करण्याकडे पूर्णतः व्यवसाय म्हणून न पाहता श्रध्देच्या भावनेनेही याकडे पाहिले जाते. कोकणातील गणेशमूर्ती कारखानदार अनंत चतुर्दशीला म्हणजे गणेश विसर्जनाच्याच दिवशी पुढील वर्षीची शुभारंभाची मूर्ती छापून कारखान्यातील कामाला सुरुवात करण्याची प्रथा गेली अनेक वर्षे जोपासत आहेत. कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात जशी गणेश पूजनाने होते तद्वत गणेश मूर्ती कारखान्यात अनंत चतुर्दशीला नवीन गणेश मूर्ती छापून शुभारंभ करण्याची प्रथा निश्चितच आगळीवेगळी म्हटली पाहिजे. कोकणातील बहुतेक गणेश मूर्ती शाळांमधून ही प्रथा वर्षानुवर्षे जपली जात आहे. विशेष म्हणजे अपवाद वगळता बहुतांशी चित्रशाळा पीओपीच्या तयार मूर्ती आणतात. असे असले तरी अनंत चतुर्दशीला त्यांना शाडूच्या मातीत मुहूर्ताची मूर्ती छापावीच लागते.

कोकणातील बहुतांशी गणेशमूर्ती कारखाने परंपरेने एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे चालत आलेले आहेत. काही कारखान्यांना शंभर वर्षांपेक्षा अधिक कालावधीची अखंड परंपरा आहे. परिणामी गणेशमूर्ती कारखान्याच्या सुरुवातीपासून ज्या प्रथा आणि परंपरा आहेत त्या पाळण्यावर या कारखांदारांकडून अधिक भर दिला जातो. गणेशमूर्ती कारखान्यांमधून गणेशोत्सवानंतर सरस्वतीच्या मूर्ती तयार काम हाती घेतले जाते, तर काही कारखान्यांमधून नवरात्रोत्सवानंतर बाळगोपाळांच्या गड किल्ल्यांसाठी मावळे, शिवाजी महाराज याच्या मातीच्या प्रतिमा तयार करण्याचे काम सुरू होते. याच बरोबर ज्या ज्या वेळी मोकळा वेळ मिळेल त्यावेळी गणेशमूर्ती तयार करून ठेवल्या जातात. यासाठीच अनंत चतुर्दशीला शुभारंभाची मूर्ती छापून कामाची सुरुवात कोकणात फार पूर्वीपासून रुढ आहे .

अनंत चतुर्दशीला गणपतींचे विसर्जन होण्याआधी एक मूर्ती छापून ठेवली जाते. विसर्जन झाल्यानंतर या मूर्तीचे मातीकाम पूर्ण करुन पूजन केले जाते. या पूजनानंतर कारखान्यात कधीही माती तयार करण्यास मुभा असते. पुढे वर्षभर ही मूर्ती कारखान्यात न रंगवताना ठेवून तीची पूजा केली जाते. पुढे अनंत चतुर्दशीला या मूर्तीचे विसर्जन करुन त्या जागी त्याच दिवशी दुसरी मूर्ती नव्याने छापून ठेवली जाते.

गेल्या 60 वर्षांपेक्षा अधिक काळ गणेशमूर्ती तयार करण्याच्या व्यवसायात असणारे संगमेश्वर तालुक्यातील मौजे असुर्डे येथील गंगाधर पुरुषोत्तम ढोल्ये हे आज 93 वर्षांचे आहेत. मात्र हे अनुभवी हात आजही गणेशमूर्ती तयार करण्याच्या कामात व्यस्त असतात. अनंत चतुर्दशीला नवीन मूर्ती छापण्याच्या प्रथेबाबत बोलतांना ते म्हणाले की, गेल्या 60 वर्षात आपण अनंत चतुर्दशीला शुभारंभाची मूर्ती छापण्याची प्रथा सोडलेली नाही . आपल्या कारखान्यात ही प्रथा पुढेही अखंडपणे सुरु राहील असे ढोल्ये यांनी सांगितले. संगमेश्वर येथे ऋषिकांत शिवलकर यांचा गणेश मूर्ती तयार करण्याचा कारखाना आहे. आता हा कारखाना त्यांचे चिरंजीव तुषार आणि मंदार हे दोघे पाहतात. सध्या विविध कारणांनी शाडूच्या गणेशमूर्ती तयार करणे परवडत नाही, परिणामी बरेचसे कारखानदार पीओपीच्या तयार मूर्ती आणून केवळ रंगकाम करून देण्याचे काम करतात. असे असले तरीही अनंत चतुर्दशीला शाडूच्या मातीत शुभारंभाची मूर्ती छापण्याची प्रथा कोणताही कारखानदार सोडत नाही.

आपली प्रतिक्रिया द्या