“तुझ्या जळानें मनें आमुची तूं धवळीत राही, कृतज्ञभावें तुला वंदितो श्री कृष्णामाई !”

>> निलकंठ कुलकर्णी ([email protected])

।। श्री गुरुदेव दत्त ।।

कृष्णातिरीच्या वसणाऱ्या । ये औदुंबरी बसणाऱ्या ।।
काषायांबर घेणाऱ्या । पायी पादुका घालणाऱ्या ।। १ ।।
भस्मोद्वलन करणाऱ्या । दंड कमंडलू घेणाऱ्या ।। २ ।।
स्वभक्त संगे असणाऱ्या । भक्ता भिप्सीत करणाऱ्या ।। ३ ।।
स्मरता दर्शन देणाऱ्या । वासुदेवाच्या कैवाऱ्या ।। ४ ।।

श्री क्षेत्र औदुंबर

।। श्री वासुदेवानंद सरस्वती टेंबे स्वामी महाराज ।।

सांगली जिल्ह्यातील नदी काठी वसलेले औदुंबर हे दत्त क्षेत्र हिंदुस्थानातील अनेक दत्त स्थानापैकी प्रमुख दत्तक्षेत्र आहे. श्री दत्त संप्रदायात या क्षेत्रात विशेष महत्त्व आहे. या ठिकाणी श्री नृसिंहसरस्वती स्वामी महाराजांचे वास्तव्य अल्प म्हणजे एक चातुर्मास पुरते होते. कोल्हापुरच्या मूढ पुत्राला येथे स्वामींच्या आशीर्वादाने ज्ञान प्राप्ती झाली. ही कथा गुरुचरित्राच्या १७ व्या अध्यायात आलेली आहे. याच ठिकाणी संत जनार्दन स्वामी, श्री संत एकनाथ महाराज यांना दत्तदर्शन झाले. याच ठिकाणी स्वामींनी औदुंबर वृक्षाचा महिमा सांगितला व माझा नित्य त्या वृक्षामध्ये निवास राहील. त्या वृक्षाची नियमित पूजा किंवा त्या वृक्षा खाली गुरुचरित्र पारायण करणाऱ्या भक्तास त्याने केलेल्या पूजेचे अगर पारायणाचे फळ हजार पटीने मिळेल. त्या भक्ताला माझा आशीर्वाद राहील असे वचन दिले.

औदुंबर या ठिकाणी जाण्यासाठी सांगली बसस्थानकावरून नियमित बस सेवा आहे. सांगली अंकलखोप या बसने इथे जाता येते. तासगाव कोल्हापूर या बसमार्गावर हे क्षेत्र आहे रेल्वे मार्गांनी प्रवास करणाऱ्या भक्तासाठी पुणे कोल्हापूर मार्गावर भिलवडी स्टेशन लागते. त्या स्टेशन वरून बस मार्गावर भिलवडी (७ कि. मी) अंतरावर असलेल्या औदुंबरी या क्षेत्रास जाता येते.

येथे श्री नरसिंहसरस्वती यांनी चातुर्मास केला तसेच श्री ब्रम्हानंद स्वामींनी तप केले मठ व समाधी आहे औदुंबर येथे आहे. श्री नारायणानंद संन्यास दीक्षा व वास्तव्य आहे. येथे श्री दत्त महाराजांच्या विमल पादुका आहेत. नरसिंहसरस्वतीचा जन्म कारंजा म्हणजे वऱ्हाडातला परंतु कृष्णा काठ त्यांनी आपली कर्मभूमी बनवली. त्यांच्या वास्तव्याने तपाने आणि लोकोउद्धाराच्या कार्याने कृष्णाकाठी औदुंबर आणि नरसोबाची वाडी ही दोन पवित्र क्षेत्र निर्माण झाली आहेत. कृष्णा नदीच्या ऐलतीरावर भिलवडी आहे व पैलतीरावर औदुंबर हे क्षेत्र आहे. सांगलीकडून बसने थेट औदुंबरात पोहोचता येते. तेथे राहण्या जेवणाची व्यवस्था होऊ शकते शिवाय गावात धर्मशाळा आहेत.

श्री नरसिंहसरस्वती हे श्री दत्तात्रेयांचे दुसरे अवतार समजले जातात. त्यांच्या तपाच्या तेजाने, शास्त्रपूत आचाराने आणि बुद्धीच्या प्रभावाने महाराष्ट्रात दत्त संप्रदाय सर्वत्र प्रसार पावला. त्यांचे हे कार्य इतके मोठे आहे की, लोक त्यांनाच दत्त संप्रदायाचे प्रवर्तक मानतात. त्यांनी सन १४४१ मध्ये औदुंबर येथे चातुर्मासात वास्तव्य केले. त्यामुळे औदुंबर हे महाराष्ट्रात दत्त स्थान म्हणून विशेष प्रसिद्ध पावले. कृष्णेच्या पैलतीरावर अंकलखोप नावाचा गाव आहे आणि ऐलतीरावर भिलवडी जवळ भुवनेश्वरी देवीचे देवालय आहे भुवनेश्वरी हे शक्तीपीठ असल्यामुळे या परिसरात तपस्वी जनांचा वावर नेहमी असे. कृष्णेच्या तीरांवर वृक्षाच्या दाटीमुळे आपोआपच एकांतमय तपोवन निर्माण झाले होते. या निसर्गसिद्ध तपोवनात, औदुंबराच्या दाट शीतल छायेत नरसिंहसरस्वतीनी एक चतुर्मासाचा काळ घालविला आणि या स्थानाला चिरंतन पावित्र्य प्राप्त करून दिले. या पवित्र वातावरणात कृष्णेच्या पवित्र पात्रात स्नान करून आपणास श्रीदत्तपादुकांचे दर्शन घ्यावयाचे आहे. हा स्नानाचा घाट प्रशस्त आहे .

” तुझ्या जळानें मनें आमुची तूं धवळीत राही , कृतज्ञभावें तुला वंदितो श्री कृष्णामाई ! “

अशी कृष्णामाईंची मनोमन प्रार्थना करून आणि शुचिर्भूत होऊन दत्त दर्शनाला जावयाचे घाटावरून सरळ पादुकांपर्यत जाता येते. हा घाट येथील ब्रम्हानंद स्वामींचे शिष्य सहजानंद स्वामी यांनी दत्तभक्तांकडून आर्थिक सहाय्य गोळा करून विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी बांधविला आहे. दत्तचरणाचे दर्शन घेऊन आपण प्रदक्षिणा करू लागला की, बाजूच्या ओक्यातून दत्तभक्त गुरुचरित्राचे पारायण करीत असताना दिसतील. दत्त संप्रदायात कठोर तपाचरणाला फार महत्त्व आहे अत्यंत काटेकोरपणाने आचारधर्माचे पालन करणाऱ्या दत्त साक्षात्कार सुलभ होतो अशी संप्रदयकांची श्रद्धा आहे. गोरक्षनाथ, चांगदेवराऊळ, जनार्दन स्वामी, एकनाथ, दासोपंत, निरंजन रघुनाथ इत्यादी थोर दत्त भक्तांची नावे आठवताच त्यांच्या निग्रही तपचरणाचा इतिहास आपणाला नतमस्तक बनवितो.

या ठिकाणी स्वतः नरसिंहसरस्वती चार महिने एकांताचा आनंद घेत राहिले होते. त्या ठिकाणी त्यांच्या चरित्राचे आणि उपदेशांचे चिंतन करीत राहण्यात औचित्य आहे. त्यामुळे आपोआपच तपाला अनुकूल मानसिक बैठक लाभते. मंदिराच्या परिसरात औदुंबर वृक्षाची घनदाट छाया आहे. आकाशात सूर्य तळपत असताना जमिनीवर छाया प्रकाशाची जाळीदार रांगोळी तरळत राहते. या औदुंबराच्या छायेतूंन मंदिर प्रदक्षिणा करून वरच्या आजोबा वडाखालच्या वाटेने गेले की, ब्रम्हानंद स्वामींचा मठ लागतो. हे सत्पुरुष १८२६ च्या सुमारास गिरनारहुन औदुंबर क्षेत्री आले आणि इथेच एक मठी उभारून त्यांनी तपश्चर्या केली. या शांत प्रसन्न आणि पवित्र वातावरणात त्यांच्या तपाला सिद्धाचे यश प्राप्त झाले आणि अखेर इथेच त्यांनी समाधी घेतली त्यांच्याबरोबर मेरुशास्त्री नावाचे एक विद्वान गृहस्थ होते. त्यांनी ब्रम्हांनंदाच्या सहाय्याने ‘हठयोगप्रदीपिका ‘ या योगशास्त्रावरील प्रसिद्ध संस्कृत ग्रंथावर ‘ज्योत्स्ना ‘ नावाची टीका लिहिली .

ब्रम्हानंदाचे शिष्य सहजानंद स्वामी यांनी भक्त भाविकांकडून वर्गणी गोळा करून औदुंबराचा प्रशस्थ घाट बांधण्याचे सत्कार्य केले. या ब्रम्हानंद मठातच श्री वासुदेवानंद सरस्वती टेंबे स्वामी महाराज दत्त संप्रदायातील सत्पुरुष यांनी आपल्या जीवन साधनेची पहिली पावले टाकली होती. पुढे या मठात श्री नारायणानंद तीर्थ नावाचे एक सत्पुरुष राहत असत. औदुंबरी क्षेत्री चैत्रात कृष्णामाई उत्सव, श्रीपाद श्रीवल्लभ उत्सव श्री नरसिंहसरस्वती जन्मोत्सव, दत्तजयंती असे उत्सव साजरे केले जातात. ह्या अत्यंत रमणीय दत्त क्षेत्राला अवश्य भेट द्या.

आपली प्रतिक्रिया द्या