>> श्रीकांत आंब्रे
‘शूर आम्ही सरदार, स्वराज्याचे शिलेदार’ ही हिंदवी स्वराज्य संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या खांद्याला खांदा लावून स्वराज्यासाठी लढणाऱया नरवीरांची 16 स्वतंत्र पुस्तकांची आकर्षक संचात प्रसिद्ध झालेली रोमहर्षक गाथा. ‘व्यास क्रिएशन्स’ची ही देखणी आणि वैशिष्टय़पूर्ण निर्मिती नव्या पिढीला आणि थोरामोठय़ांनाही प्रेरणादायी ठरेल, अशी आहे. महाराजांच्या ज्ञात आणि अज्ञात शूरवीरांची कष्टपूर्वक मिळविलेली ही माहिती ज्ञानात नक्कीच भर घालणारी आहे. सोबत ‘प्रभो शिवाजीराजा’ हे महाराजांचे सचित्र जीवनचरित्रही पुस्तकरूपाने या संचासह भेट म्हणून देण्यात आले आहे. त्यात महाराजांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या आणि ठळक प्रसंगांच्या कथा आहेत. महेश गुप्ते व रामदास खरे या दोन लेखकांनी महाराजांसाठी प्राणाची बाजी लावणाऱया नरवीरांच्या शौर्यावर या संचासाठी स्वतंत्र पुस्तके लिहिली आहेत. खरे यांनी प्रसंगावधानी जीवा महाला, नरवीर तानाजी मालुसरे, नाभिक शार्दुल शिवा काशीद, स्वराज्य भीम कोंडाजी फर्जद, रणझुंजार कान्होजी जेधे, वीर येसाजी कंक, दर्यासारंग दौलत खान यांच्या पराक्रमाच्या कथा या पुस्तकातून प्रभावीपणे सादर केल्या आहेत. तसेच ‘प्रभो शिवाजीराजा’ छोटेखानी स्वतंत्र चरित्रातून महाराजांचे संघर्षमय जीवनदर्शन घडवले आहे. तर महेश गुप्ते यांनी बाजी पासलकर, बाजीप्रभू देशपांडे, मुरारबाजी, फिरंगोजी नरसाळा, हंबीरराव मोहिते, नेताजी पालकर, येसाजी कंक, सूर्यराव काकडे, बहिर्जी नाईक, प्रतापराव गुजर, मोरोपंत पिंगळे, बाळजी आवजी चिटणीस या वीरांच्या आणि मुत्सद्यांच्या कथा पुस्तकरूपाने सादर केल्या आहेत.
इथे पहिल्या भागात फक्त रामदास खरे यांनी लिहिलेल्या पुस्तकांचा थोडक्यात आढावा घेतला आहे. खरे यांनी या पुस्तकांच्या लेखनासाठी खूप मेहनत घेतल्याचे लेखनातून जाणवते. महाराजांविषयी उदंड माहिती आज पुस्तके आणि ग्रंथरूपात उपलब्ध असली तरी आयुष्याच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत शिवरायांना मोलाची साथ देणाऱया त्या शूर, पराक्रमी शिलेदारांची संपूर्ण माहिती इतिहासाला ज्ञात नाही. अनेक वीरांचे मूळ गाव, पूर्वज, जन्म, बालपण, कुटुंबकबिला, मृत्यूची तारीख, ठिकाण वगैरे उपलब्ध नाही. व्यास क्रिएशन्स, ठाणेचे संचालक आणि खरे यांचे स्नेही नीलेश गायकवाड यांनी ही खंत त्यांच्यापाशी बोलून दाखवली. आणखी एका योजनेचेच सूतोवाच त्यांच्यापाशी केले. शिवरायांच्या एकेका शिलेदाराचा चित्तथरारक जीवनप्रवास वाचकांना स्वतंत्रपणे उलगडून दाखवायचा आणि त्याचा एकत्रित संग्रह वाचकांना संचरूपाने द्यायचा, अशी ती योजना होती. त्यासाठी लागेल ती मदत त्यांनी देऊ केली. उपलब्ध माहितीच्या आधारे तिची वर्गवारी करून रामदास खरे लिहायला बसले आणि त्या शिलेदारांचा भीमपराक्रम पाहून ते दिपून गेले. ते लढवय्ये जणू त्यांच्याशी बोलू लागले आणि खरे यांनी त्यांना पुस्तकरूपाने जिवंत केले.
महाराजांनी अफझलखानचा वध करण्यापूर्वी खानाने त्यांच्या वर्मी घातलेल्या घावाने महाराज घायाळ झालेले पाहताच सय्यद बंडा संधीचा लाभ घेऊन महाराजांवर वार करणार तोच जीवा महालाने प्रसंगावधान राखून त्याचा हात सपकन तलवारीसकट कापला आणि महाराज वाचले. म्हणूनच ‘होता जीवा म्हणून वाचला शीवा’ हा वाप्रचार रूढ झाला. नरवीर तानाजीच्या पराक्रमाची कथा तर साऱयांनाच माहीत आहे. तरीही लेखकाने त्या कथेत अनोखे रंग भरले आहेत. महाराजांसारखा दिसणार नाभिक शिवा काशीद महाराजांच्या जागी स्वतः खानाची भेट घेऊन त्याला फसवतो आणि महाराजांच्या पलायनास मदत करतो. परिणामी खान त्याची खांडोळी करतो. केवळ साठ मावळय़ांसह पन्हाळगड सर करणारा, जंजिरा घेण्यासाठी सिद्दीला जेरीस आणणारा कोंडाजी फर्जद विसरता येत नाही. रणझुंजार कान्होजी जेधे यांना स्वराज्यासाठी कर्तव्यकठोर कसे व्हावे लागते याचे धडे दगलबाज खंडोजी खोपडे याचा उजवा हात आणि डावा पाय कलम करण्याची शिक्षा देऊन महाराज देतात आणि जेधे आपली पाचही मुले स्वराज्यासाठी महाराजांच्या चरणी अर्पण करतो, ही कथा हृदय हेलावणारी आहे. हत्तीशी झुंज घेऊन त्याला लोळवणारा वीर येसाजी कंक, जगज्जेत्या इंग्रजांचा खांदेरी येथे दारुण पराभव करून जंजिऱयावर भगवा फडकावणारे महाराजांचे आरमारप्रमुख दर्यावर्दी दौलतखान आणि मायनाक भंडारी यांचे पराक्रम तर अद्वितीय आहेत. त्याशिवाय गोपीनाथ पंत, सोनोपंत डबीर, रघुनाथ पंत हे मुत्सद्दी, रामजी पांगेरा हा वीर, महाराजांनी अफझलखानाचा वध केल्यावर त्याचे मुंडके कापणारा संभाजी कावजी कोंढाळकर, वास्तुविशारद हिरोजी इंदुलकर, जंजिऱयाचा वीर दर्यावर्दी लाय पाटील अशी महाराजांसाठी वाटेल ते करण्यासाठी सदैव तत्पर असणारी जीवाभावाची माणसे महाराजांपाशी होती म्हणूनच स्वराज्याची फळे रयतेला चाखायला मिळाली. अशा शूरवीरांच्या कथा शाळकरी मुलांना लहान वयातच वाचायला मिळाल्या तरच सच्चे देशभक्त निर्माण होतील. देखणी, रंगीत आणि कृष्णधवल छायाचित्रे आणि लेखकाने प्रत्येक वीर शिलेदाराच्या पराक्रमाचे डोळय़ासमोर उभे राहील अशा तऱहेने केलेले ओघवते आणि नाटय़पूर्ण शैलीतील लेखन यामुळे हिंदवी स्वराज्याचा इतिहास साक्षात आपल्या डोळय़ासमोर जिवंत होतो, ज्याची आजच्या घडीला खरी गरज आहे.
संचाचे नाव – शूर आम्ही सरदार, स्वराज्याचे शिलेदार
लेखक – महेश गुप्ते, रामदास खरे
संकल्पना – दिलीप सपाटे, नीलेश गायकवाड
प्रकाशक – व्यास क्रिएशन्स, ठाणे (नीलेश गायकवाड)
मूल्य – 750 रुपये
